Bellen metChina-correspondent Leen Vervaeke

‘Dit jaar begon ik te snappen wat Chinezen met westerse arrogantie bedoelen’

China-correspondent Leen Vervaeke zei het op een gegeven moment maar zo expliciet mogelijk: Nederland, jullie zijn te laks met het coronavirus. Negen maanden later is ze nog steeds kritisch. Een terugblik op 2020.

China-correspondent Leen Vervaeke in Wuhan. 'Het virus was zich duidelijk aan het verspreiden, en de Nederlandse politiek en media dachten nog steeds dat het wel goed zou komen door te stoppen met handen schudden.' Beeld
China-correspondent Leen Vervaeke in Wuhan. 'Het virus was zich duidelijk aan het verspreiden, en de Nederlandse politiek en media dachten nog steeds dat het wel goed zou komen door te stoppen met handen schudden.'

Dat Chinezen slechts in minderheid christelijk zijn, maakt voor jongeren in Beijing weinig uit: die grijpen ‘elke gelegenheid aan om een feestje te vieren’. Dus gingen velen in de Chinese hoofdstad deze Kerst gezellig uit eten. Ook de jaarwisseling op 31 december wordt in Beijing gevierd, ‘al stelt dat weinig voor in vergelijking met Chinees Nieuwjaar’, zegt correspondent Leen Vervaeke.

Wat scheelt in Beijing: covid-19 is geen reden om binnen te blijven. Het land waar het coronavirus vorig jaar voor het eerst op de mens oversprong en zich verspreidde, meldt een jaar later bijna geen besmettingen meer. Al blijft China waakzaam: afgelopen week werden in Beijing negen infecties vastgesteld, na zes maanden zonder besmettingen. Dat leidde meteen tot extra maatregelen. ‘Beijingers moeten zich nu laten testen voor ze gaan reizen en mensen die in de buurt zijn geweest van die negen geïnfecteerden worden allemaal getest. De autoriteiten zitten er meteen weer bovenop.’

Zijn er nog generieke maatregelen voor alle Chinezen?

‘Twee. Je moet een mondkapje dragen en een QR-code scannen bij bezoek aan een winkel, horeca of openbaar gebouw, zodat je locatie kan worden bijgehouden. Als er ergens een nieuwe uitbraak is, kan de overheid meteen achterhalen wie daar is geweest. Verder is in het straatbeeld weinig meer van het virus te merken.’

Is dat gek voor jou? Europa tijdens de feestdagen in lockdown en jij kan je in China, waar het virus uitbrak, vrij bewegen?

‘Uiteraard. Ik denk dat heel veel buitenlanders hier een dubbel gevoel hebben. Wij kunnen nu feestvieren, maar dat is pijnlijk als jouw familie en vrienden dat niet kunnen. En ik zou nu ook liever bij mijn familie in België zijn.’

Laten we even teruggaan naar het begin van dit jaar. Jij was in Wuhan tijdens die hele heftige lockdown eind januari. Hoe kijk jij daarop terug?

‘Met gemengde gevoelens. Ik ben heel trots op de stukken die ik daar geschreven heb. We wisten nog heel weinig over het virus, er was vooral heel veel onzekerheid. Maar uit die stukken kwamen toch veel factoren naar boven die lieten zien waarom het in Wuhan zo misging.’

‘Maar aan die trots zit ook een zekere frustratie verbonden. Ik heb hele verontrustende dingen geschreven, maar die leken niet aan te komen in Nederland. Toen het virus eenmaal in Europa was, bleef iedereen heel laconiek. Daar houd ik soms een wrang gevoel aan over.’

Valt dat jezelf aan te rekenen? Voor veel mensen is buitenlands nieuws toch een beetje een ver-van-mijn-bedshow.

‘Dat klopt. Maar tegelijkertijd hoop je dat op bepaalde niveaus, in de overheid, daar anders mee omgegaan wordt. Je vroeg mij voor het interview mijn belangrijkste stuk van dit jaar uit te kiezen. Ik ga dan niet voor de reportages uit Wuhan. Ik ga voor de aflevering van Bellen met… op 11 maart, twee dagen voor de Nederlandse regering serieuze maatregelen ging invoeren. De titel van dat stuk: Nederland is laks in de bestrijding van het virus.

‘Journalisten zijn gewend om heel feitelijk te beschrijven wat er aan de hand is. Om onszelf niet in het stuk op te voeren, en niet onze mening te geven. Dit was compleet het tegenovergestelde. Mijn telefoongesprek met Stieven Ramdharie was een soort j’accuse naar de Nederlandse overheid.

‘Ik heb erg getwijfeld of ik dat moest doen. Het gaat eigenlijk tegen mijn journalistieke principes in. Maar ik had het gevoel dat Nederland op een complete ramp aan het afstevenen was. Het virus was zich duidelijk aan het verspreiden, en de Nederlandse politiek en media dachten nog steeds dat het wel goed zou komen door te stoppen met handen schudden. Ik wist uit Wuhan wat er kon gebeuren en probeerde te waarschuwen: trap op dat rempedaal, we gaan tegen een muur crashen.

‘Achteraf ben ik heel blij dat ik dat heb gedaan. Dat stuk is de meest gelezen aflevering van Bellen met… ooit geworden. Ik weet niet of mijn uitspraken een directe impact hebben gehad, maar in ieder geval zijn kort daarna maatregelen genomen. Ik denk dan toch een klein steentje te hebben bijgedragen.’

Heeft dat jouw idee over de rol van een journalist veranderd? Dat je af en toe aan die handrem moet trekken?

‘Ik zou het in uitzonderlijke omstandigheden, zoals deze, zo weer doen. Sneller zelfs.’

Kerst 2020 in Beijing. Chinezen zijn waakzaam, maar hoeven niet meer binnen te blijven. ‘Voor mij is het duidelijk dat Europa veel kan leren van de aanpak in China en de omringende landen', aldus Vervaeke.  Beeld Reuters
Kerst 2020 in Beijing. Chinezen zijn waakzaam, maar hoeven niet meer binnen te blijven. ‘Voor mij is het duidelijk dat Europa veel kan leren van de aanpak in China en de omringende landen', aldus Vervaeke.Beeld Reuters

Jij hebt de strenge maatregelen zelf flink gevoeld, stipte voormalig Italië-correspondent Jarl van der Ploeg vrijdag al aan in de terugblik met hem. Hoe lang heb jij in totaal in quarantaine gezeten?

‘Drie keer twee weken, 42 dagen in totaal. Ik begrijp dat veel mensen in Nederland zich niet aan quarantainevoorschriften houden. Hier is het veel strenger: je komt al in de problemen zodra je een voet buiten de deur steekt. Maar ik vond dat eigenlijk wel overzichtelijk. Het is een kwestie van aftellen. Je weet van te voren: veertien dagen binnen en dan is het klaar. Je wordt ook beloond voor je inspanning, want na je quarantaine kun je je normale leven weer oppakken. De opeenvolging van halve en hele lockdowns in Europa lijkt me lastiger.

‘De gewone Chinezen hebben mij ook wel geïnspireerd. Ik denk dat 2020 voor iedereen een mentale beproeving geweest. We kwamen er op een zeker moment achter dat de overlijdenskans door het coronavirus voor veel individuen niet heel groot is. De maatregelen dienen vooral een collectief doel: de druk op ziekenhuizen in bedwang houden en het beschermen van ouderen. Covid-19 werd daarmee naast een fysieke, vooral een psychische uitdaging. Hoe kan ik mij aanpassen aan de maatregelen, zonder dat het mijn gemoedstoestand te zwaar raakt?

‘In China zag je dat mensen in getroffen sectoren, zoals het toerisme, heel snel op zoek gingen naar een andere baan. Tijdens de lockdowns werden systemen opgetuigd om eten bij mensen te brengen die zelf niet naar buiten konden. Die mentaliteit werkte aanstekelijk. Het hielp om te denken: ik moet mij sterk houden tijdens die quarantaines. Niet focussen op de dingen die niet mogen, maar juist op de dingen die wel kunnen.

‘Waarschijnlijk heeft die Chinese manier van denken te maken met het woelige recente verleden. De Culturele Revolutie, de overgang van communisme van kapitalisme, de eerdere ervaringen met Sars: mensen hier zijn zich ervan bewust dat alles van de ene op de andere dag kan veranderen. Je moet je snel kunnen aanpassen, omdat je anders achterblijft. Dat besef leeft in Europa veel minder.’

Heeft dat ook te maken met de volksaard? Er leeft in Europa het idee dat de strenge Chinese maatregelen hier niet kunnen werken.

‘Ik vind het gevaarlijk om in termen van volksaard te denken. Chinezen zijn op veel vlakken niet volgzamer dan Europeanen. Toen de lockdown in Wuhan werd afgekondigd, probeerden veel mensen de stad te ontvluchten. Wat wel compleet anders is in China, is het politieke systeem. De overheid hier heeft er geen problemen mee om zo’n lockdown af te dwingen met wegblokkades, zware controles en strenge straffen. Uiteraard zijn mensen dan volgzaam.

‘De discussie over de voor- en nadelen van de Aziatische aanpak wordt volgens mij in Nederland niet helemaal eerlijk gevoerd. In commentaren lees je voortdurend dat zulke maatregelen in een open democratie niet kunnen. Draconische maatregelen horen bij een autoritaire staat als China, klinkt het dan meewarig. Maar Taiwan, Zuid-Korea, Australië en Nieuw-Zeeland hanteren dezelfde aanpak. Zijn dat geen democratieën meer? Jawel, hoor ik dan, maar dat zijn eilanden of schiereilanden. Alsof je reisrestricties alleen op een eiland kunt toepassen.

‘Voor mij is het duidelijk dat Europa veel kan leren van de aanpak in China en de omringende landen. Er zijn honderden keren minder doden gevallen, de economie heeft minder schade opgelopen en uiteindelijk zullen de meeste mensen er waarschijnlijk minder lang in lockdown hebben gezeten. Maar die boodschap is heel lastig over te brengen. Het lijkt soms alsof we in een andere werkelijkheid leven.’

Hoe komt dat, denk je?

‘Het zal een combinatie van factoren zijn. De berichtgeving over de Aziatische successen wordt gedomineerd door berichtgeving uit China. Daar loop je tegen het politieke systeem aan, en tegen het wantrouwen over de cijfers. Dat haalt de bereidheid weg om naar andere landen in Azië te kijken. Het is ook ver weg, en mensen hebben allerlei misvattingen over de Aziatische volksaard. Nederland vergelijkt zich liever met Duitsland of Frankrijk.

‘Maar eerlijk gezegd: ik denk dat het ook een vorm van westerse arrogantie is. Die term hoor je in China regelmatig, en ik nam die vroeger nooit zo serieus. Maar dit jaar begon ik wel te snappen wat de Chinezen daarmee bedoelen. Het slechter doen dan de ander, en zeggen dat het komt omdat je beter bent. Zeggen dat het komt omdat je de vrijheid hoger in het vaandel draagt. Maar ondertussen met Kerst in lockdown zitten, terwijl in een hoop Aziatische landen de mensen vrij kunnen rondlopen.’

Tot slot: wat vond je het beste stuk in de krant in 2020?

‘Ik heb met bewondering de columns en essays van Kustaw Bessems over de Nederlandse corona-aanpak gelezen. Ik vind hem steengoed. Het stuk ‘Luisteren we in de coronacrisis niet naar een te klein groepje deskundigen?’ was voor mij heel herkenbaar. De verklaringen van de Chinese, Taiwanese en Hongkongse instituties voor volksgezondheid weken soms heel sterk af van wat het Nederlandse RIVM zei. Wetenschap wordt verondersteld neutraal te zijn, maar wetenschappers kunnen met dezelfde feiten heel andere klemtonen leggen. Kustaw analyseerde dat probleem op een heel intelligente manier en noemde ook nog oplossingen. Hij is voor mij een van de interessantste stemmen in het Nederlandse coronadebat.’

‘Ik wil graag nog een tweede stuk noemen, want ik was enorm onder de indruk van de productie van zorgverslaggever Ellen de Visser en fotograaf Jiri Büller: ‘Vijf zorgverleners over die ene coronapatiënt’. Iedereen zou dat stuk moeten lezen. Dan zie je wat voor leed er schuilgaat achter al die cijfers. In Wuhan was het voor mij onmogelijk om toegang tot ziekenhuizen te krijgen. Maar Ellen en Jiri hebben de loodzware omstandigheden van zorgverleners en patiënten op heel indringende wijze in beeld gebracht. Dat stuk heeft mij echt geraakt.’

Eindejaarsserie

De doodse stilte in een Chinese miljoenenstad, een Amerikaanse president die een verkiezingsuitslag niet accepteert en een pandemisch coronavirus dat het dagelijkse leven platslaat, maar waarover zo goed als niks bekend is. Voor verslaggevers van de Volkskrant was 2020 voor ieder op zijn eigen manier uiterst merkwaardig. Rond de feestdagen blikt elke dag een van onze journalisten terug.

24 december: Robert van Gijssel over een historisch rampjaar in de muziekwereld, een stille revolutie in de popmuziek en het beste album en de beste artiest van 2020.

25 december: Jarl van der Ploeg over de corona-uitbraak in Italië, de drang om landen met elkaar te vergelijken en een les die hij in 2020 leerde als journalist.

26 december: Frank Hendrickx over de corona-aanpak van het kabinet, ruzies bij politieke partijen in crisistijd en wat de toeslagenaffaire zegt over de Haagse cultuur.

27 december: Emma Curvers over een revival van lineaire televisie, een jaar vol saaie tv-formats en waarom de Op1-uitzending met Amerikaans ambassadeur Pete Hoekstra over de anti-racismedemonstraties zo stuitend was.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden