Dit is wat er gebéurt

Tot in de jaren tachtig moest er bloed gutsen, daarna kwamen de geserreerde beelden, en nu de iconen, vileine iconen....

Het is dat hij al een jaar of vierhonderd dood is, anders zou Sir Francis Bacon zonder twijfel een groot liefhebber zijn geweest van harde, nietsverhullende nieuwsfoto's.

'De bespiegeling van de dingen zoals ze zijn, zonder vervanging of bedrog, zonder fouten en verwarring, is op zichzelf een nobeler ding dan een hele oogst aan verzinsels', meende de Engelse wetenschapper-filosoof-politicus ergens in de zestiende eeuw.

Bacons woorden vormen de inleiding van Things as they are, het fotoboek dat volgende week verschijnt ter viering van het vijftigjarig bestaan van de stichting World Press Photo. Het citaat laat zich lezen als een verkapt protest. In een tijd waarin de media, bang voor klachten van kijkers en lezers, het publiek steeds vaker behoeden voor al te pittige weergaven van de werkelijkheid, lijkt deze ouwe humanist als een supertroefkaart te worden uitgespeeld.

Bacon zou zijn abonnement op de krant nooit hebben opgezegd uit afgrijzen over, zeg, een foto van een populaire homoseksuele politicus die zojuist is neergeschoten door een doorgedraaide milieu-activist. Hoe weerzinwekkend ook, dit is wat er gebéurt.

Toch heeft de publieke afkeer van de naakte waarheid wel degelijk gevolgen voor de nieuwsfotografie. Daarvoor hoef je maar door dat andere jubileumboek te bladeren waarmee de verjaardag van de stichting World Press Photo wordt gevierd.

Alle winnende afbeeldingen van de afgelopen vijftig jaar (47, drie keer ontbrak het geld om de verkiezing te organiseren) zijn daarin bijeengebracht - van de Zuid-Vietnamese monnik die zich uit protest tegen religieuze onderdrukking in brand heeft gestoken, tot het naakte Vietnamese meisje op de vlucht na een napalmbombardement, tot het uitgemergelde zwarte armpje in de palm van een weldoorvoede blanke hand.

Wat opvalt - naast de herkenning die bijna elk beeld oproept - is het grote verschil tussen de rechttoe-rechtaan-foto's uit de jaren zestig, zeventig en tachtig, en de geserreerde beelden van daarna. Vroegere winnaars, zoals de foto van het bloedbad in het Palestijnse vluchtelingenkamp Sabra en Shatila, uit 1982, of die van het horrorgezichtje van een dood kind na de gasramp in Bhopal, uit 1984, zouden in deze tijd vermoedelijk kansloos zijn om de prestigieuze prijs te winnen.

'Vroeger moest er toch minstens bloed uit iemand gutsen, wilde de foto kans maken', zegt Jaap Herschel, oud-bestuurslid van de stichting World Press Photo, die in 1955 werd opgericht door de Nederlandse (!) belangenorganisatie voor fotojournalisten. 'De jury zocht naar dé nieuwsfoto van het jaar. Tegenwoordig zoekt men steeds meer naar iconen, zoals die foto van het Tsjetsjeense jongetje dat beide handen tegen de achterruit van een bus drukt.'

Deze trend betekent overigens niet dat de kijker tegenwoordig onberoerd wordt gelaten. Integendeel, 'iconen' zijn zelfs vileiner: ze dringen bijna ongemerkt binnen om vervolgens knoerthard en zonder gêne op het sentiment te spelen. Kijk naar de foto van Hocine uit 1997, waarop een Algerijnse vrouw op het punt staat flauw te vallen na een bloedbad in de plaats Benthala. Zie het intense verdriet op het gezicht van het Iraanse jongetje dat, op de foto van Eric Grigorian uit 2002, met de broek van zijn overleden vader in zijn armen en omgeven door soldaten en dorpsbewoners, hemeltergend alleen zit te wezen.

Niet de verminkte dode, maar de ongeschonden nabestaande is hier het onderwerp, en die toont beter dan wie of wat dan ook welk leed is veroorzaakt. Een dode is in dat opzicht maar een dode; indien hij al iets opwekt, is het afkeer, vervreemding, of een curieus soort voyeurisme dat met compassie weinig van doen heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden