Dit is niet gezellig

Laura van Dolron wilde Wim Kans oudejaars- conference opnieuw opvoeren, maar ontdekte dat ze die helemaal niet grappig vond. Te vlak. Dus schreef ze een eigen conference, waarin ze voor het eerst haar harde kant toont.

DOORKAROLIEN KNOLS

'Laura van Drolron is een subsidietrut.' Dat twitterde een man nadat hij de theatermaakster, die overigens Laura van Dolron heet, op de televisie had horen uitleggen waarom ze niet één keer had gelachen om de oudejaarsconference van Wim Kan - die van 1976, haar geboortejaar.

Aan tafel bij het programma Kunststof TV, met Koos Postema tegenover zich, had ze verteld over haar eigen oudejaarsconference, dat het idee daarvoor begonnen was bij Wim Kan, dat ze zijn conference wilde hernemen op dezelfde manier als theatermakers stukken opnieuw opvoeren van Pinter, Shakespeare of Ibsen. En dat ze er vervolgens achter kwam dat ze Wim Kan als mens wel, maar als entertainer niet interessant vond.

Koos Postema op de kast. Of ze zich wel realiseerde dat vroeger acht miljoen mensen genoten van Wim Kan op oudejaarsavond. Of ze niet te jong was om Wim Kan te begrijpen. En dat hij niet, net als zij, geïnteresseerd was in de mens achter de kunstenaar. Een avond lachen was genoeg.

'Nou ja', zegt Van Dolron, 'die twitteraar zal wel fan zijn van Kan en Postema. Ik heb de neiging moeten onderdrukken hem een kerstpakket te sturen om het goed te maken, maar toen dacht ik: nee, dit hoort erbij als je een provocerend stuk maakt. Kennelijk is de irritatie het grootst als je aan nationaal erfgoed komt.'

Het idee ontstond twee jaar geleden, na gesprekken met het Nationale Toneel, waar Van Dolron artist in residence is of, zoals ze zelf zegt: hofnar. 'Het Nationale Toneel heeft een traditie van toneelstukken hernemen en actualiseren. Zelf denk ik bij de zoveelste Shakespeare: why bother? Waarom een stuk eigentijds maken? Het is veel interessanter te horen wat mensen nú te vertellen hebben. Eigenlijk begon het project dus als een knipoog naar de werkwijze van het Nationale Toneel: kijken wat er gebeurt als je een oude conference op de planken brengt. Of de grappen nog werken.'

Was je serieus van plan die conference uit 1976 helemaal na te spelen?

'Ik heb dat lang gedacht, ja. Ik had twee jaar geleden zin om een warme, gezellige voorstelling te maken. Maar dat is het gekke van dit vak: je plant voorstellingen jaren vooruit. Tegen de tijd dat ik aan deze oudejaarsconference begon, had ik al twee gezellige voorstellingen gemaakt. Mijn verlangen lag ergens anders.'

Deze zomer reisde ze af naar Thailand en Birma, met de dagboeken van Wim Kan in haar koffer. In Burmadagboek, geschreven in de jaren dat Kan als krijgsgevangene aan de Birmaspoorlijn moest werken, trof haar de blijmoedige toon van iemand die probeert door alle ellende heen toch lichtpuntjes te zien. 'Ik vond hem sympathiek, en dapper. Als de Japanners de oorlog uiteindelijk verliezen, beschrijft hij hoe de kampwachters huilen en dan heeft hij medelijden met ze.'

Ze had inmiddels een voorstelling in haar hoofd waarin ze met Wim Kan het gesprek zou aangaan - zoals ze eerder deed met Sartre en Lars von Trier. 'Ik hou, bij gebrek aan een autoritaire vader, van hoekige mannen met wie ik ruzie kan krijgen.'

Waarover zou die ruzie met Kan gaan?

'Wim Kan wilde koste wat het kost de entertainer zijn, terwijl hij een sombere kant had. Die liet hij op toneel niet zien. In zijn latere dagboeken, die na zijn dood zijn uitgegeven, staat deze zin: 'Elke lantaarnpaal biedt zich aan voor verhanging.' En deze: 'De gedachten borrelen op uit het diepst van mijn ingewanden. Soms zijn dat helemaal geen gedachten om de mensen mee aan het lachen te maken. Dan zet ik ze meteen weer uit mijn hoofd.'

'Ik denk dan: als hij zijn somberte had geïncorporeerd in zijn voorstellingen, hadden die een extra laag gekregen. Waren ze eerlijker geworden. En het zou bevrijdend voor hemzelf zijn geweest. Hij veronderstelde dat het niet mocht van zijn publiek, maar ik denk dat die veel milder waren geweest dan hij dacht.'

In Thailand diende zich nog een derde personage voor de voorstelling aan: Aung San Suu Kyi. 'Voor mij zijn zij twee uitersten. Suu Kyi die haar persoonlijkheid opgeeft voor een hoger politiek doel. En Kan die een persoonlijkheid creëert: die van entertainer die het publiek wel eens zal vertellen wat het van de politiek moet vinden.'

En jij?

'Ik wil dat persoon en maker één-op- één dezelfde zijn.'

Tachtig pagina's tekst schreef ze. 'Ik ben op vakantie nog nooit zo productief geweest.' Maar toen ze weer in Nederland was en het geschrevene begon voor te lezen aan haar vaste dramaturg Celine Buren, geneerde ze zich na elke zin een beetje meer. 'Normaal denk ik: wat een leuk en grappig iemand heeft dit geschreven. Nu vond ik mezelf een zeurmeisje. Ik had in Thailand heel erg last van heimwee gehad, dat las je overal in terug.'

Wat heb je met het materiaal gedaan?

'Weggegooid.'

En toen?

'Ben ik naar de oudejaarsconference van Wim Kan gaan kijken. En zag ik een man die schamper deed over mensen met idealen, mensen zoals mijn ouders. Een man die mijn geboortejaar een rotjaar vond. Ik had moeite naar hem te kijken zonder te denken: nu kun je uit je rol stappen. Nu moet je zeggen: elke lantaarnpaal dient zich aan voor verhanging.'

Je vond Kan niet grappig, zei je. Keek je wel met een professionele blik naar hoe hij zijn grappen opbouwde?

'Nee, zo werk ik niet. Ik heb zelf ook nog nooit bewust op de grap geschreven. Ik schrijf op wat ik denk of wil delen en weet pas of het grappig is als een ander lacht.'

In de krant onderstreepte ze, nog helemaal bezig met een conference als een terugblik op het jaar, de berichten die haar interesseerden. 'Dat waren bijna alleen maar filosofische uitspraken van dichters of kunstenaars, of nieuwsfeiten die bij niemand bleven hangen behalve bij mij.'

Dacht je toen: weg met Kan, ik ga iets anders doen?

'Nee. Dit is zoals het altijd gaat: ik kom in conflict met mijn onderwerp en daar komt een voorstelling van. In dit geval ging ik me op een gegeven moment afvragen: maar laat ik niet ook, net als Wim Kan, maar één kant van mezelf zien? De bedachtzame, begripvolle, zachte kant?'

Ze pakt haar telefoon. 'Ik heb mezelf in die tijd sms'jes gestuurd', zegt ze, en ze leest voor:

Ik vind chagrijn fijn

Doe niet altijd zo je best

Durf je lelijke kant te laten zien

Het is alleen gezellig als het ongezellig mag zijn.

'Ik zat in die tijd ook nog eens in een ingewikkelde fase met het Nationale Toneel. Ik was daar een paar jaar geleden gekomen als hofnar, om de boel een beetje op te schudden, maar ik begon al een beetje tot het meubilair te behoren. Dat is voor beide partijen jammer. Ik denk dat daar het verzet tegen de gezellige oliebollensfeer rond oudjaar vandaan komt.'

Zat het Theater aan het Spui in Den Haag tijdens een try-out 'vol blauwspoelingen' die vermoedelijk dachten dat ze een ouderwetse en genoeglijke avond zouden krijgen. In plaats daarvan luisterden ze de eerste tien minuten naar Van Dolrons gefulmineer tegen de opgelegde gezelligheid van een oudejaarsconference, en trouwens: ook van Kerst en Oud en Nieuw.

'Ik begin met een ode aan Publikumsbeschimpfung van Peter Handke. In dat stuk, uit 1966, wordt het publiek anderhalf uur lang uitgescholden door acteurs. Het is bedoeld als agressieve ontmaskering van het verwachtingspatroon van de theaterbezoeker. Ik vond het doodeng om te doen. Tot nu toe kwam mijn publiek bij mij altijd in een warm bad terecht.'

Waarom was het nodig?

'Ik kan Wim Kan niet kwalijk nemen dat hij het nooit heeft aangedurfd zijn sombere kant aan het publiek te laten zien, en dan zelf niet in het diepe springen.'

Nou ja, het had er ook mee te maken dat ze in de laatste weken dat ze aan de conference schreef, ontdekte dat haar vriend was vreemdgegaan. Ze vond het niet eens het ergste dát hij het had gedaan. 'Maar dat hij het niet had verteld. Daarmee had ik niet de gelegenheid gekregen om kwaad te worden en toch te zeggen: ik vergeef het je.'

Hoe een plan om een conference te hernemen uiteindelijk uitmondt in een persoonlijke en toch universele voorstelling van Laura van Dolron: over angst, boeddhisme, over somberheid, over publiek behagen of schofferen, over de liefde en het verlangen naar een kind.

De nacht dat ze over het vreemdgaan van haar vriend hoorde, heeft ze het laatste stuk van de conference geschreven, het stuk dat haar eigen geworstel met het leven verbindt met het verhaal van Kan. 'Door het bedrog van mijn vriend was ik extra gevoelig voor het bedrog van anderen en dacht: nu wil ik dat iedereen zijn masker afneemt. Nu wil ik dat ik, maar ook mijn publiek, kwetsbaar durft te zijn. Het is stampvoeten en roepen: 'Waarom is niet iedereen echt?'

In mijn voorstelling zeg ik: misschien ben ik nooit volwassen geworden. Misschien is dat waar. Maar ik denk dan aan mijn lievelingszin uit Imagine van John Lennon: 'You may say I'm a dreamer, but I'm not the only one'. Als ik mijn voorstellingen zie als kinderen, dan is deze de opstandige puber die zich van zijn moeilijke kant laat zien maar toch om liefde en herkenning smeekt.'

Na afloop van de voorstelling in Den Haag komt een man naar haar toe. Hij gaat grote schoonmaak houden in zijn leven, zegt hij, en dan pakt hij haar stevig vast.

Oudejaarsconference en andere clichés, Laura van Dolron/ Het Nationale Toneel. Tot 11 januari. Nationaletoneel.nl

Stand-up philosopher

Laura van Dolron studeerde in 2001 af als regisseur aan de Toneelacademie in Maastricht. Na drie voorstellingen met haar Vlaamse theatergezelschap Het Zesde Bedrijf schreef, speelde en regisseerde ze bij onder meer Frascati Producties en Huis a/d Werf. In 2007 bedacht ze voor zichzelf de term 'stand-up philosopher'. Sinds 2009 is ze artist in residence bij het Nationale Toneel en heeft ze haar eigen gezelschap Goed gezelschap van Laura. Veelbesproken waren haar producties Sartre zegt sorry, (in januari weer in het theater) en Iemand moet het doen. In 2011 maakte ze haar eerste oudejaarsconference: Best of Laura. Van Dolron ontving de Guido de Moorprijs 2012, de publieksprijs voor jonge acteurs van het Nationale Toneel.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden