Dit is kritiek, maar niet te serieus nemen hoor

De Britse popster Lily Allen laat zich omringen door billen schuddende vrouwen. Wat bedoelt ze eigenlijk?

Wie wil zien wat twerken is, kan terecht bij de Britse popster Lily Allen, die twee weken geleden haar videoclip Hard Out Here uitbracht, vier jaar en twee baby's na haar laatste plaat It's Not Me, It's You. Nee, niet bij Allen zelf - die heeft er naar eigen zeggen te veel cellulitis voor. Maar zes dames om haar heen laten in glanzend ondergoed zien dat de billen een heel aantal andere kanten op kunnen schudden dan het links-rechts-gekwispel waar Miley Cyrus onlangs de wereld op trakteerde. En dat dat schudden er, mits goed in vorm, indrukwekkend uitziet; denk richting zachte, deinende pudding, met van die aritmische tegenbewegingen als het terugveert. Het best in slowmotion gefilmd, wat de regisseur dan ook deed, en de dames gieten er nog lachend champagne over ook.


Zes dames - maar Lily Allen was geheel gekleed.


Trekt u al een wenkbrauw op?


Nee joh, het is ironie. Zij zingt juist 'It's hard out here for a bitch' - ja, bitch is ook ironisch, dat kan hoor. Het hele nummer gaat namelijk over de druk die er op jonge vrouwen wordt gelegd om mooi te zijn. Vooral in de muziekindustrie. Vandaar die halfnaakte meisjes, die zie je immers geregeld zo in videoclips dansen, ondergeschikt aan achteroverleunende, geklede mannen.


Maatschappijkritiek in Lily Allen-stijl: geestig, licht en lekker. Uitdagende meisjesbravoure. Maar is het ironie? De tekst geeft wel een clou: 'Inequality promises that it's here to stay/ always trust the injustice cause it's not going away'. En ergens halverwege verschijnt in ballonletters de tekst 'Lily Allen has a baggy pussy' - een fijne verwijzing naar 'Robin Thicke has a big dick' in de clip van dat andere aanstekelijke nummer, Blurred Lines. Maar draai het geluid uit, en je ziet vooral iets wat weinig verschilt van video's van rappers Ludacris of Nelly. Anonieme, geseksualiseerde vrouwenlijven. Niet het soort kritiek waar elke feminist zich over verheugt.


Het roept vragen op over de vorm. Wat is kritiek waard als dat wat wordt bekritiseerd feitelijk wordt herhaald? Wat is ironie als het onherkenbaar is? Natuurlijk, ironie bestaat uit een tegenstelling van boodschappen: je hoort dit maar ziet dat. De tekst is zus, de toon is zo. Zoals Lars von Trier die in 2011 'oké, ik ben een nazi' zei tegen filmjournalisten in Cannes. Dat leverde hem ook al een hoop ellende op. Maar bij hem zat de ironische spanning tussen taal en toon. Allen voert het een stap verder door de bekritiseerde handeling te herhalen.


Om het ingewikkelder te maken: toen critici erop wezen dat Lily Allen ook als enige vrouw in de video blank is, ontstond de vraag of dat dan ook onder ironie verstaan moest worden. Het lag in de lijn der verwachting dat Allen iets als 'duh!' en 'precies!' zou roepen. Maar nee, in tegendeel - ze reageerde als gestoken: 'De boodschap is duidelijk. De video is bedoeld als een lichthartige, satirische clip die gaat over het objectiveren van vrouwen in de moderne popcultuur. Het heeft in het geheel niets te maken met racisme.'


Dus het ene ongelijkheidsverschijnsel worden we geacht meteen te herkennen als ironisch, het andere klaarblijkelijk juist niet. Snap dat dan! Lily, aanstekelijk en bijdehand als ze is, raakte verstrikt in een web van onduidelijke betekenissen.


Wat niet heel vreemd is. De popwereld, haar wereld, is doortrokken van ironie. Het is alsof Marcel Duchamps urinoir uit 1917 en Andy Warhols soepblikken uit de jaren '60 een visueel devies zijn geworden: dingen zijn niet wat ze zijn. Niks is letterlijk, betekenissen draaien. Ironie werd een modus operandi: bij elke uiting past een smiley. De lijn tussen wat getoond wordt en wat bedoeld, is op z'n zachtst gezegd blurred.


Die doordrenking van ironie had schrijver David Foster Wallace vroeg door. Zo vroeg, dat zijn essay E Unibus Pluram: Television and U.S. Fiction leest als een voorspelling voor de generatie die net geboren was toen hij het schreef, in 1993. Hij ziet de oorzaak in de Amerikaanse televisiecultuur, waar het belang om te entertainen groter werd dan om iets aan te kaarten.


Terwijl ironie een perfect middel is om dingen te ontmaskeren, werd het middel een doel op zich. Ironie tiranniseert, stelt hij, als het de norm wordt: 'Wie de ketterse zuurheid heeft om een ironist te vragen waar hij eigenlijk voor staat, eindigt met de reputatie hysterisch of een arrogante moralist te zijn.' Een zeurpiet. Een feestverpester.


Lily bedoelde haar clip vooral niet te serieus. Dat werkt prima, behalve als je serieus neemt waar ze niet te serieus naar verwijst: machtsongelijkheid. Zegt ze nou dat het wel bestaat of niet? Of dat het wel bestaat maar heus zo erg nog niet is? Schuddende billen met de tekst 'I don't need to shake my ass for you 'cause I got a brain' zijn een knipoog naar de goede verstaander.


Maar maakt dat het minder problematisch? Ironisch seksisme is ook seksisme, klonk het van critici. Dan: is Lily Allen in de positie te bepalen dat ras geen 'issue' is? Kan degene die machtsongelijkheid niet ervaart, beslissen dat het er dús niet is? De verleiding is groot om in die opmerking van Allen superieure ironie te zien. Ze is immers slim, en rebels. Toch?


Het is weinig rebels om alles te ridiculiseren, schreef Foster Wallace. De volgende rebellen, voorzag hij, zouden zo maar eens degenen kunnen zijn die dingen riskeren. Afkeuring, bijvoorbeeld. Degenen die de gaap, de rollende ogen, de 'cool smile' van de begaafde ironisten voor lief nemen. En de beschuldigingen van banaliteit of melodrama. Rebellie en poppy beeldcultuur horen bij elkaar.


Maar als ernst de nieuwe rebellie wordt, zal het, schat ik zo, nog een uitdaging worden die de popcultuur binnen te slepen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden