Dit is het meest misplaatste hondje dat ik op een schilderij ken

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: hondje.

Detail van Le Balcon van Edouard Manet Beeld Musée d'Orsay

Van alle figuren die per ongeluk óók nog op beroemde schilderijen staan, zonder dat iemand dat doorheeft, is dit beestje denk ik de leukste. Het hondje dat wacht tot de bal gegooid wordt van het wereldberoemde balkon van Edouard Manet. Dit schilderij behoort tot de kunstwerken die Heel Veel Mensen kennen, en ik vermoed dat bijna evenveel mensen géén hond zullen noemen als je ze vraagt op te noemen wat er op staat. De blauwe hortensia links maakt nog meer kans - het is een van de meest gedetailleerd geschilderde dingen op het schilderij. Maar het ligt er dan ook maar aan hoe je kijkt.

Le Balcon kun je op zeker vier manieren zien, en steeds zie je dan iets heel anders. Gericht kijken op kleur levert op: dit is één grote studie van groen, zwart en wit. Mensen waren destijds in shock van het felgroene, diagonale raamwerk van de balustrade en de luiken. Of ze gauw dicht konden, vroeg een criticus in reactie op dit werk.

Het is óók een portret van mondain Parijs, hoe er geleefd werd door de klasse die de vrijheid van het buitenleven etaleerde, letterlijk op dit balkon. De flaneur en zijn vrouwen, klaar voor hun rondgang. Ik hou van de relatieve eenvoud van hun luxe kleding, die helemaal is afgestemd op buiten zijn - iets wat tot die tijd niet tot de vrijetijdsbesteding van mannen en vrouwen in deze klasse behoorde. De parasol met de groene kwastjes, de witte wapperbare mouwen van kunstenares Berthe Morisot links, en heel subtiel de huidkleurige handschoenen die violiste Fanny Claus, rechts, aantrekt. De hond en zijn bal passen bij deze openluchtsfeer.

Edouard Manet - Le Balcon

1868-69; olieverf op doek; 170 x 124,5 cm
Musée D'Orsay Parijs

Le Balcon, van Edouard Manet Beeld Musée d'Orsay

Maar beweging is er juist níet. Dat maakt het werk dan weer beroemd. Ze zíjn niet echt buiten, ze begeven zich niet in de drukte van de Parijse straten, ze kijken geïsoleerd toe en nog meer: ze zijn compleet geïsoleerd van elkaar - enfin, dit is het bekende verhaal van Le Balcon. De dromerige verveeldheid, het isolement van de massa. Ingekleed in schoonheid.

Dat maakt ons hondje zo heerlijk. Het is het meest misplaatste hondje dat ik op een schilderij ken (hoewel er een paar in aanmerking komen). Terwijl meestal een hond op een schilderij iets ondersteunt - een thema, of het karakter van de geportretteerde, is het hier een contragewicht van opgewonden paraatheid in een verder lethargisch groepje. Waar is het feest, waar dan? Lijkt-ie te denken. Manet moet echt plezier hebben gehad om 'm te schilderen. Hij is zo wild als de verfstreken die hem neerzetten. Dat je zijn ogen niet ziet draagt alleen maar bij aan zijn beweeglijkheid, alsof-ie druk zijn koppie schudt.

Honden oriënteren zich compleet op mensen, las ik weer even in het heerlijke titelverhaal uit de bundel What the Dog Saw van Malcolm Gladwell (2009), over het succes van hondenfluisteraar Cesar Millan, die u misschien kent van het SBS 6-programma. Millan is een gerichte kijker, hij ziet dingen die gewone mensen niet opmerken. Daarom heeft hij honden snel door, en krijgt hij de meest agressieve honden in bedwang. In tegenstelling tot bijvoorbeeld chimpansees, letten honden op mensen voor aanwijzingen wat te doen. Elke beweging en gezichtsuitdrukking kan betekenisvol zijn. Ze bestuderen mensen op het obsessieve af. 'Voor een hond ben je een gigantische lopende tennisbal', zegt antropoloog Brian Hare in het artikel.

Arm hondje op dat ondiepe balkon, zo ijverig en blij, zit maar te wachten op een aanwijzing. Op de bal naast hem, die gegooid wordt.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden