Interview

'Dit is geen boek tegen religie'

De hoofdpersonen in zijn romans worden steevast geconfronteerd met moordende dilemma's. In zijn nieuwste boek komt de spanning van Jehova's getuigen. Toen Ian McEwan die laatst zelf aan de deur kreeg, dropen ze snel af.

Beeld Foto Valentina Vos

Ian McEwan, ruim veertig jaar schrijver, laat zich nog steeds graag uitnodigen op festivals. De avond tevoren nog was hij naar The Felice Brothers, net als hij te gast op Crossing Border in Den Haag. Prima band, wel behoorlijk hard, is het oordeel.

Iets anders: de materiële omstandigheden waaronder je zo'n concert meemaakt zijn gruwelijk, vindt hij. Duizend mensen als vee bijeengedreven in een ruimte zonder ventilatie, de band laat op zich wachten en als ze beginnen, zie je hooguit het hoofd van de gitarist.

Bij klassieke muziek zou niemand zoiets accepteren, weet McEwan. 'Stel je voor: Daniel Barenboim die twee uur te laat voor een concert zou verschijnen.' De Brit McEwan is minder wereldvreemd dan hij zich hier voordoet. Als schrijver is hij thuis in zowat alle werelden.

In die van de perverse seks, zoals beschreven in zijn vroegste boeken. In die van de spionage (Suikertand), van de klimaatverandering (Solar), van de prille liefde (Aan Chesil Beach), van de neurochirurgie en het terrorisme (Zaterdag), van de slagvelden van de Tweede Wereldoorlog (Boetekleed) en de spanningen rond het IJzeren Gordijn (De brief in Berlijn).

Een van de grootste levende schrijvers

Hij verdiende er zes keer een nominatie voor de Booker Prize mee en wordt doorgaans geïntroduceerd als 'een van de grootste levende schrijvers'. Zijn archieven verkocht hij onlangs voor 3 miljoen euro aan het Harry Ransom Center in Austin Texas.

Wie hem vanaf zijn eerste stappen als schrijver volgde - zijn eerste verhalenbundel verscheen in 1975 - weet dat zijn schrijverschap bijna onwrikbare patronen volgt. Altijd is de liefde in een van haar vele schakeringen in het geding. Zijn hoofdpersonen worden bruut uit hun gewone doen gehaald en geconfronteerd met een moreel dilemma, dat bijna altijd de gedaante aanneemt van een kwestie van leven of dood.

Dat alles verpakt in een plot die de lezer genadeloos naar de laatste pagina's sleurt. McEwan is zo'n schrijver aan wie je de kwaliteiten van zijn generatiegenoten afmeet.

Zijn romans raken doorgaans aan grote thema's. Ze gaan over opofferingsgezindheid, over onze verantwoordelijkheid voor de toekomst, over opvoeding en erfelijkheid, over eigenbelang en solidariteit. Altijd zadelt hij zijn lezer op met een ongemakkelijke vraag: wat zou ik zelf hebben gedaan in die omstandigheid? Laat ik de ander zijn gang gaan, of is dit een moment om tussenbeide te komen?

Beeld Foto Valentina Vos

Musiceren aan het ziekbed

In De Kinderwet, dat in september zowel in het Engels als het Nederlands verscheen, is de centrale kwestie ogenschijnlijk ver van huis. Een echtpaar van Jehova's getuigen moet voor de rechter verschijnen omdat ze hun 17-jarige zoon, die aan leukemie lijdt, een bloedtransfusie weigeren.

'De vermenging van ons eigen bloed met het bloed van een dier of een ander mens is vervuiling, is besmetting', zegt de vader van de jongen tijdens de rechtszaak die een van de sleutelscènes van het boek vormt. De vader zegt dat in de wetenschap dat zijn zoon, Adam heet hij, dan wellicht zal sterven.

Rechter Fiona Maye, de eigenlijke hoofdpersoon van het boek, raakt meer dan ze wil betrokken bij de jonge patiënt. Ze musiceert met hem aan zijn ziekbed en besluit dat zijn belang om door te leven zwaarder weegt dan een religieuze overtuiging. Als haar echtgenoot meldt dat hij nog een keer een avontuur met een ander wil, brengt dat haar zo aan het wankelen dat ze ontvankelijk wordt voor de vasthoudendheid van Adam, die in haar een leermeester ziet.

Eigen ervaring

Ian McEwan kan ook putten uit eigen ervaringen met de familierechter. De scheiding van zijn eerste vrouw werd een slepende affaire; ze kreeg in 1999 een spreekverbod, dat nog steeds geldt. Soms speelt die affaire nog op. Bij het Cheltenham Literary Festival, begin oktober, viel zijn ex-vrouw hem in de rede. Ze riep dat De Kinderwet geënt is op hun mislukte relatie. Door die scheiding leerde McEwan ook rechter Alan Ward kennen, een belangrijke bron van inspiratie voor De Kinderwet. Wards vrouw was advocaat in de scheidingszaak. McEwan is nu getrouwd met journaliste Annalena McAfee en woont afwisselend in Gloucestershire en Londen. Hij heeft twee zoons uit zijn eerste huwelijk en is sinds twee maanden grootvader.

Moord, misdaad, verkrachting, recherchewerk

Op zijn aan liefde grenzende verafgoding reageert ze afstandelijk, op één moment na: op het bordes van een kasteel bij Newcastle geeft de bijna 60-jarige Fiona de net 18 geworden Adam een zoen. Die, zoals dat nu eenmaal gaat bij McEwan, fatale gevolgen zal hebben. Dat alles tegen het decor van een bijna tijdloos Engeland, waar de rechter zich omringt met papier, en handgeschreven brieven van de jonge aanbidder krijgt.

De kiem voor De Kinderwet werd gelegd in gesprekken met een bevriende rechter. Sir Alan Ward, gespecialiseerd in familierecht. 'Fictie trekt vaak eerder naar moord, misdaad, verkrachting, recherchewerk', zegt McEwan. 'Terwijl de dilemma's van het alledaagse leven juist voor de familierechter verschijnen. Daar gaat het over een doodswens, over stukgelopen relaties, zeggenschap over de kinderen.'

Toen Ward hem over de Jehova's getuigen vertelde, sloeg de vonk over. 'Voordat hij was uitverteld, wist ik: dit is een novelle, misschien een kleine roman.' Aan de eigenlijke zaak veranderde McEwan weinig. Klein verschil: de patiënt van Ward was geen beginnend dichter en violist, maar verzot op voetbal; de rechter nam hem mee naar Tottenham Hotspur, waar hij, zoals McEwan zegt, 'meer levend was dan ooit'.

Beeld Foto Valentina Vos

Hoe kwam u op de gedachte dat vonnis te vervlechten met het relatiedrama van de rechter?

'Ik wist dat er twee verhaallijnen nodig waren. Mijn rechter werd een vrouw, want zo zou de relatie met de jongen sterker kunnen worden. En ze is kinderloos, omdat Adam daardoor het gevoel oproept van het kind dat ze zelf had willen hebben. Ik hou van het idee dat iemand heel rationeel een ander kan helpen diens problemen op te lossen, maar moeite heeft dat op haar eigen leven toe te passen. En dat de relatie met haar echtgenoot uiteindelijk toch blijft sudderen... Dat is als zo vaak in het leven: veel problemen eindigen doordat ze vergeten worden.'

Veel van uw romans kennen heftige, gewelddadige momenten. De Kinderwet heeft eerder de zorgvuldig gedoseerde spanning van een strijkkwartet. Hangt dat samen met het onderwerp?

'Het boek heeft inderdaad iets van kamermuziek, ook in de omvang. Toch roept het heftige reacties op, gelovige mensen tonen zich soms beledigd. Geloof is iets wonderlijks: het is de absolute zekerheid over iets wat niet kan worden bewezen en koste wat kost moet worden verdedigd. Neem de transsubstantiatie: voor katholieken is dat geen metafoor.

'Ze zijn ervan overtuigd dat wijn tijdens de mis in Jezus' bloed verandert. Zou je die wijn meenemen om de bloedlichamen te onderzoeken en zo het dna van Jezus vast te stellen, dan zeggen ze dat God het bloed meteen terug in wijn verandert. Dergelijke onzin respecteren we, zolang het geen kwaad doet en er niemand wordt onthoofd.'

Jehova's getuigen doen toch ook niet zo veel kwaad?

'Vergeleken met de radicale islam, het radicale boeddhisme of de hindoes met hun kastensysteem is de schade beperkt. Maar jehova's verschijnen voor de rechtbank om te bepleiten hun kinderen te laten sterven. Ze voeren sterke propaganda tegen homo's, hun houding tegen abortus is radicaal.'

Was de actualiteit rond het jihadisme de reden het geloof als onderwerp te nemen? Wilde u eigenlijk een boek over de radicale islam schrijven?

'Nee, dan had ik dat wel gedaan. Dan zit je met de vraag: wie gaat onthoofdingen verdedigen? Dit is geen boek tegen religie. Ik heb mijn uiterste best gedaan ook de vader van goede argumenten te voorzien. Omdat het tegelijk een liefdesverhaal is, worden de grenzen van geloof en rationaliteit overstegen. De vrouw is rationeel, maar kijk wat er met haar gebeurt. En de jongen is gebonden door geloof, maar ook vol van leven, passie, warmte.'

Toch moeten gelovigen het behoorlijk ontgelden. U memoreert rechtszaken waar het orthodoxe joden, katholieken of moslims zijn die de vrijheid van hun kinderen beknotten.

'We zijn omringd door fanatici. De Britse Kinderwet uit 1989 is in dat opzicht revolutionair. Die zegt: het belang van het kind staat voorop. Dat betekent dat hun eigenbelang soms groter is dan dat van hun god of die van hun ouders.

Uit de wet spreekt een visie op de samenleving die fundamenteel seculier en modern is, en ingaat tegen voorschriften die uit de ijzertijd komen zoals die van het jodendom, of uit de Middeleeuwen zoals de islam. Voorschriften als de verminking van het vrouwelijk geslacht. Kinderen op hun zestiende van school halen zodat ze de Tora kunnen bestuderen, zoals orthodoxe joden willen, is een wat mildere vorm daarvan.

Het lijkt vanzelfsprekend dat een rechter beslist: het is niet in het belang van het kind om te sterven. Maar een paar weken geleden kreeg ik Jehova's getuigen aan de deur. Die dachten daar anders over.'

Heeft u ze weggestuurd?

'Integendeel. Ze zeiden wat jehova's altijd zeggen: u denkt dat de dood het eind is, maar het is juist het begin want zo'n kind dat sterft, betreedt het koninkrijk der hemelen op aarde. Ik heb hun uitgebreid verteld wat ik van hun opvattingen vind. Voor mijn boek hadden ze geen enkele belangstelling. Uiteindelijk waren zij het die weg wilden. Dat stemde me zo tevreden.'

Vindt u dat er verschillende niveaus van beschaving zijn, en dat de westerse seculiere beschaving beter is dan andere?

'Ik ben geen moreel relativist. Je kunt de superioriteit van beschavingen afmeten aan de hoeveelheid geluk die ze teweegbrengen. Meisjes van wie de clitoris wordt weggesneden, zijn niet gelukkig. Kinderen die niet naar school mogen, zijn niet gelukkig. En dan doel ik op geluk in de zin van welzijn. Je kunt morele systemen beoordelen op hun rationele compassie en hun zorg om de morele vrijheid van anderen. Westerse liberalen zeggen zoiets niet graag, want dan lijken ze neokoloniaal.'

De troost van vreemden is inmiddels meer dan dertig jaar oud. Daarna schreef u nog tien romans. Wat doet zo veel ervaring met het schrijfproces?

'De troost van vreemden schreef ik vanuit slecht omschreven, duistere gevoelens, die ik niet eerder bij mezelf had waargenomen. Het was een moeilijke periode in mijn leven. Ik zocht tastend mijn weg. Met dit boek was ik veel meer op mijn gemak. Ik wist waar ik heen ging, welke effecten ik wilde bereiken. De controle was groter. En toch, aan beide boeken werkte ik twee jaar.'

U bent 66 jaar nu, beïnvloedt die leeftijd uw perspectief als schrijver?

'66 zijn is één ding, maar iets anders is: over veertien jaar ben ik 80. Ik heb vrienden van die leeftijd, Michael Frayn (toneelschrijver) en Claire Tomalin (schrijfster), die hoogst levendig en productief zijn. Maar andere vrienden zijn dood. Ik voel de tijdsdruk: de concentratie is er, maar het uithoudingsvermogen loopt terug.

'Je hebt stamina nodig om een boek te schrijven; een boek is als een zware vracht die je heel lang in de lucht moet houden. Misschien heeft de lengte van De Kinderwet daar mee te maken; net als bij de echtgenoot van Fiona liggen er gewichten in mijn werkkamer. Die probeer ik telkens als ik ze zie tien, twaalf keer op te tillen.

'Iedere schrijver kent de neiging zijn personages steeds ouder te maken. Ik vecht daartegen. Mijn vorige boek had een hoofdpersoon van 23 jaar. Ook dat is een manier om bij het schrijven morele energie te houden; jongere personages dwingen je het verleden tot leven te brengen. Je kunt niet steeds schrijven over figuren die klagen over het feit dat ze nu ouder zijn dan vroeger.'

BAND MET NEDERLAND

Ian McEwan heeft een speciale band met Nederland. Zijn eerste boeken, de verhalenbundels De laatste dag van de zomer (First love, last rites, 1975) en Tussen de lakens (In between the sheets, 1978) verschenen eerder in Nederlandse vertaling dan in het Engelstalige origineel. Dat was bij de kleine uitgeverij De Harmonie van Jaco Groot, die McEwan altijd trouw zou blijven. Bijna al zijn werk heeft dezelfde vertaler, Rien Verhoef.

'In mijn verbeelding is Nederland een ideaal kosmopolitisch en volwassen land', zegt McEwan. 'Ik weet dat er problemen zijn, maar de tolerantie is sterk. Nederland is altijd naar buiten gericht, door de omvang, maar ook door de beheersing van Frans, Duits en Engels. Het Nederland dat ik vooral ken, is wel een bevoordeeld stukje: het Spui, café Hoppe, de Amsterdamse grachten, Athenaeum Bookshop.'

Ayaan Hirsi Ali is een vriendin. De omgang met haar noemt hij een van de duistere kanten van Nederland. 'Weerzinwekkend hoe ze door liberaal links is behandeld. Ze stelde kwesties aan de orde als de omgang van de islam met vrouwen, maar werd als racist het land uit gejaagd.'

Volgens McEwan heeft Nederland geen set waarden die aan migranten worden opgelegd. 'Toch zijn er opvattingen die niet kunnen worden toegestaan, zoals de manier waarop de islam omgaat met afvalligen', zegt hij. McEwan behoorde tot degenen die Salman Rushdie onderdak boden nadat een fatwa tegen hem was uitgesproken.

'Toen Theo van Gogh werd vermoord, waren er tijdschriften die schreven: hij heeft het over zich afgeroepen. Van Rushdie werd hetzelfde gezegd, van Hirsi Ali ook. Die tendens moet je bestrijden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden