Dit is er mis met het eindexamen (of toch niet?)

De eindexamens in het voortgezet onderwijs moeten op de schop, stelt de VO-raad. Ze zouden goed onderwijs in de weg staan, te veel nadruk leggen op cognitieve vakken en niet goed aansluiten op vervolgopleidingen. Maar niet iedereen is daarvan overtuigd.

HILVERSUM - Leerlingen van het Comenius College in de aula bij de start van de eindexamens. Scholieren van de Havo maken examens scheikunde en leerlingen van het VWO doen examen in NederlandsBeeld anp

Leerlingen moeten op meer momenten examen kunnen doen. Wie is gezakt, mag behaalde vakken meenemen naar een volgende periode. Een examen op een hoger niveau behoort altijd tot de mogelijkheden. En er zou minder nadruk moeten liggen op de cognitieve vakken.

Ja, als het aan de VO-raad ligt, gaat het eindexamen de komende jaren flink op de schop. Het eindexamen staat goed onderwijs in de weg, stelt de raad. En dat leidt tot uitholling van de waarde van het diploma. Voorzitter Paul Rosenmöller wil daarom op korte termijn in gesprek met alle betrokken partijen.

Maar wat is er dan mis met het huidige eindexamen? En delen anderen die mening?

Een doel op zich

‘Het examen lijkt een doel op zichzelf geworden, in plaats van een middel om in kaart te brengen of een leerling klaar is voor de vervolgstap’, zegt Rosenmöller. ‘Waar de examinering het onderwijs zou moeten volgen, is het in de praktijk zo dat die het onderwijs stuurt. We leren leerlingen vooral om door de hoepel van het examen te springen.’

In die analyse kan wiskundedocent René Kneyber zich vinden. Er is in het onderwijs bovenmatig veel aandacht voor de onderwerpen die in het examen aan bod komen, zegt de mede-auteur van het boek Toetsrevolutie. Scholen vormen zich naar de onderwerpen die in examens aan bod komen. Je ziet bijvoorbeeld dat leerlingen met een havo- of vwo-diploma geen teksten meer kunnen schrijven. Dat komt doordat daar in het centraal examen Nederlands geen aandacht meer voor is.

Ook docent Nederlands en lerarenopleider Michel Couzijn erkent dat er sprake is van ‘teaching to test’, lesgeven met als doel het examen te halen. Maar waar de VO-raad wil dat eindexamens minder belangrijk worden, stelt Couzijn dat het meer voor de hand ligt het centraal schriftelijk voor zijn vak te verzwaren. ‘Ik zou er juist voor kiezen om óók schrijfvaardigheid erin op te nemen, zoals dat tot 1998 het geval was.’ Van hem mag het eindexamen verder blijven zoals het is. Scholen kunnen prima zelf bepalen hoezeer ze hun onderwijs daarop willen afstemmen.

Te veel aandacht voor cognitieve vakken

‘Kennis is goed meetbaar, maar we moeten ons niet beperken tot datgene wat goed meetbaar is’, zegt Rosenmöller van de VO-raad. ‘Momenteel doet het examen geen recht aan de brede opdracht die scholen hebben. De balans tussen kennis en de socialiserende taak en de persoonsvorming en het aanleren van vaardigheden is zoek.’ Ook daarom moeten de examens dus op de schop. ‘We moeten investeren in toetsen die de brede vorming in beeld brengen. Hoe die eruit gaan zien, moeten we nader onderzoeken.’

‘Het beeld dat Rosenmöller schetst, klopt niet’, zegt economieleraar, lerarenopleider en publicist Ton van Haperen. Die vakoverschrijdende vaardigheden als kritisch denken komen namelijk wel degelijk aan bod. ‘Bij alle examens moet je hoofd- en bijzaken kunnen onderscheiden’, zegt hij. ‘Kritisch denken wordt ook getoetst. Dat heet: standpuntbepaling.’ En de persoonsvorming? Van Haperen zucht. ‘Kom op, man. Dat is iets van de scholen zelf, niet iets om centraal te examineren.’

Michel Couzijn wijst erop dat scholen veel vrijheid hebben om het onderwijs en de examinering in te richten zoals ze willen. Naast het centraal examen is er immers een schoolexamen, dat even zwaar meetelt. Scholen mogen het schoolexamen inrichten zoals ze willen. Als Rosenmöller wil dat het onderwijs meer aandacht besteedt aan het aanleren van bepaalde competenties, dan kan hij beter zijn eigen scholen daarop aanspreken dan de overheid.’

Kloof met vervolgonderwijs

Steeds meer vervolgopleidingen stellen aanvullende eisen bij een havo- of vwo-diploma. Dat duidt erop, stelt Rosenmöller, dat de huidige examensystematiek niet goed meer aansluit op het vervolgonderwijs en de eisen die de maatschappij stelt. ‘De waarde van het diploma is afgenomen.’

Volgens Kneyber staat de waarde van de diploma’s inderdaad onder druk. Het is niet meer zo dat een havo-diploma automatisch een toegangsbewijs is voor een hogeschool. Opleidingen gaan studenten zelf screenen, ze gaan in gesprek voordat ze worden toegelaten. Het lijkt op selectie aan de poort. Middelbare scholen moeten zich dan afvragen: is er misschien iets mis met de wijze waarop wij de leerlingen afleveren?

Toch moeten middelbare scholen zich volgens Couzijn niet al te veel aan de wensen van de vervolgopleidingen aanpassen, bijvoorbeeld door meer maatwerktrajecten mogelijk te maken. Dat zou betekenen dat we leerlingen nog eerder gaan voorsorteren. Als je op je 16de denkt een taal te gaan studeren, dan zou je als maatwerk’ geen wiskunde meer hoeven doen. Maar wat als je je na die tijd nog bedenkt en toch een andere opleiding wilt doen?’

Ook Van Haperen ziet beren op de weg: ‘Als je het examen meer personaliseert, als je zorgt voor meer maatwerk, dan krijg je veel meer verschillende diploma’s’, zegt hij. ‘Dan zullen hogeronderwijsinstellingen toekomstige studenten juist vaker een extra toelatingsexamen laten doen, om er zeker van te zijn dat ze over voldoende kennis beschikken.’

Toch ziet ook hij op de universiteit waar hij werkt een kloof tussen het niveau waarop middelbare scholen leerlingen afleveren en het niveau waarop het vervolgonderwijs ze graag binnen zou krijgen.‘Het probleem is dat kinderen goed toetsen maken maar slecht onthouden wat ze geleerd hebben. Maar dat probleem los je niet op met een ander eindexamen. Het gaat mis vanaf groep 1 op de basisschool.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden