Interview Jacqueline Hassink

Dit is een van de laatste plekken op de planeet waar u geen mobiel bereik heeft

Kunstenaar Jacqueline Hassink zocht de laatste plekken op de planeet waar u geen mobiel bereik heeft. Goed nieuws voor smartphoneverslaafden die willen detoxen: het zijn er meer dan u denkt.

Vatnajökulsþjóðgarður National Park, IJsland. Beeld RV - Jacqueline Hassink

De eerste keer dat beeldend kunstenaar Jacqueline Hassink (51) bij toeval ontdekt dat ze offline is, loopt ze met haar assistent Noriko Kanda in de binnenlanden van het Japanse eiland Yakushima. Ze is er om de met mos beklede bossen te fotograferen waarover ze Japanners uit Kyoto al zo vaak heeft horen praten. In hun ogen zijn de bossen, met hun duizenden jaren oude bomen, het aardse equivalent van een boeddhistisch paradijs.

Als trappelende paarden, ‘klaar om het avontuur aan te gaan’, zijn ze die ochtend van de 24ste mei 2012 aan de dag begonnen. Met een auto naar de binnenlanden gereden en te voet verdergegaan. Als ze na een paar uur lopen besluiten ieder een ander pad te volgen, ontdekken ze dat hun telefoon geen bereik meer heeft. Kando, praktisch, knoopt een rood lint rond een boom. Op deze plek zullen ze elkaar na een uur weer treffen.

In haar nieuwste boek zien we waar Hassink op die dag haar statief heeft neergezet: in een bijna ondoordringbaar bos, met hier en daar een korte stam als een grafsteen ertussen - een boom geveld door de tijd. Als kijker hoef je er niet geweest te zijn om te begrijpen waarom het een bedevaartsoord is. ‘Japanners die in hun leven iets ergs meemaken’, zegt Hassink als we elkaar telefonisch spreken, ‘leggen een wandeltocht van elf uur voor af om hier een 7.000 jaar oude boom te omhelzen. De oerkracht van de natuur voel je heel sterk als je in dat bos bent.’

Onoaida Trail, Yakushima, Japan. Beeld Jacqueline Hassink

Hoe was het om afgesloten te zijn van de buitenwereld?

‘Enorm bevrijdend. Niet eens meteen op het moment zelf, maar in mijn dagboek schreef ik een paar dagen later hoeveel ruimte er in mijn hoofd ontstond door niet op mijn telefoon te kunnen kijken en geen internet te hebben. Het was de natuur en ik.’

Vandaag opent in het Nederlands Fotomuseum de tentoonstelling Unwired. Daarin combineert Hassink twee fotoprojecten waaraan ze de afgelopen jaren werkte. Voor Unwired landscapes reisde ze naar een aantal white spots: plekken op de wereld waar geen mobiel bereik of wifi-verbinding is. iPortrait is een serie portretten van reizigers met een smartphone in het openbaar vervoer van grote metronetwerken, in Parijs, Moskou, Londen, Seoul, Tokio, Shanghai en New York. Tentoonstelling en boek confronteren ons met onze smartphoneverslaving en appelleren tegelijkertijd aan een andere fundamentele behoefte: die aan rust.

Ben jij verslaafd aan je smartphone?

‘Mijn iPhone is een 24-uurskantoor. Vanuit New York, waar ik woon en werk, organiseer ik tentoonstellingen over de hele wereld, geef ik interviews, ik moet lesgeven op academies, bereid reizen voor, maak boeken. Ik merk dat de werkdruk, door de mobiele telefoon en het internet, vele malen omhoog is gegaan: in de ochtend heb ik contact met Europa, in de avond met Japan en China, de rest van de uren regel ik mijn dingen in New York. Hoe hectisch en stressvol dat was, besefte ik voor het eerst zo sterk op Yakushima. Heerlijk, dat niemand me kon bereiken! Tegenwoordig las ik, als het te druk wordt, een dag een digitale sabbatical in. Dan gaan alle apparaten uit.’

Jacqueline Hassink is internationaal bekend van haar fotoprojecten over economische macht. Ze begon in de jaren negentig met het systematisch in kaart brengen van vergadertafels van de grootste multinationals van de wereld (The Table of Power). Vervolgens richtte ze haar camera op vergadertafels en eettafels van vrouwelijke topondernemers uit de raden van bestuur van de vijfhonderd grootste bedrijven ter wereld. In al haar projecten vult Hassink haar fotoseries aan met achterliggende informatie. Het idee om een kaart van de wereld te maken van plekken waar je geen bereik hebt, kreeg Hassink in Yakushima. Ze vroeg de bevriende VPRO-documentairemaker Bregtje van der Haak of die zin had om mee te doen, en Van der Haak bracht ontwerper Richard Vijgen mee, die de kaart zou maken. Gedrieën werkten ze vanaf 2013 aan het multimediale project White Spots. Van der Haak maakte de Tegenlicht-documentaire Offline als luxe, en er kwam een White-spots-app (bekroond met de Dutch Design Award 2017) waarmee je op je telefoon kunt zien waar de white spots in de wereld zijn. ‘Ik vind het spannend’, zegt Hassink , ‘om te jagen op iets dat nog niet is gedaan. Zonder die kaarten van Richard had ik dit project niet kunnen doen.’

Had je een idee hoeveel plekken op de wereld niet aangesloten waren op het net?

‘Ik was verbaasd dat het er zo veel waren: grote delen van Afrika, India, Australië, Canada, Midden-Amerika, de voormalige Sovjet-Unie. Er staan meer witte dan zwarte vlekken op de kaart.’

In IJsland - ‘daar rijd je urenlang door een land zonder enige bebouwing, fenomenaal’ - ontmoette ze Björn Roth, zoon van de in 1998 overleden Zwitserse graficus Dieter Roth. ‘Hij leeft een paar maanden per jaar op zo'n white spot in de fjorden, jaagt op wild en gaat af en toe naar het dorp om boodschappen te doen. Ik sprak met hem over stilte. Hij vertelde dat hij toen hij er net woonde nog heeft geprobeerd een telefoonverbinding aan te leggen, maar dat hij nu echt in afzondering leeft, volkomen tevreden.’

Van hotspot naar white spot

Kunstenaar Richard Vijgen ontwierp de app White Spots, waarop alle mobieletelefoonnetwerken wereldwijd in één nieuwe wereldkaart in beeld zijn gebracht. U ziet er dus ook op waar u niet bereikbaar bent.

Zou jij dat kunnen?

‘Een maand zou me wel lukken.’

Wen je aan stilte?

‘Stilte is enorm verslavend. Kijk, je mobiele telefoon is eigenlijk een verlengstuk van je hand. Als-ie aan staat, zoekt die hand de hele tijd naar die mobiel: waar is-ie, is er een berichtje binnengekomen? Wat ik fascinerend vind, is dat door offline te zijn het automatisme wordt onderbroken dat je, zodra je iets niet weet, gaat googelen naar informatie. In het begin word je daar onrustig van, want je bent nu eenmaal gewend om meteen in je informatiebehoefte bevredigd te worden. Maar na een dag of twee ben je afgekickt, word je hand rustiger, je hoofd.’

Van een heel andere orde dan de verlaten landschappen in IJsland en Spitsbergen die Hassink bezocht, was de kunstmatig gecreëerde white spot Villa Stephanie in het Duitse kuuroord Baden-Baden, een luxe hotel waar gasten naartoe kunnen voor een digitale detox. ‘De wanden van de kamers zijn bekleed met koper, waardoor er geen straling doordringt. Er komen vooral rijken uit het Midden-Oosten en Rusland. Voor 1.000 euro koop je een detoxpakket en word je op een milde manier bewust gemaakt van je mobiele gebruik. Toen ik er was, vertelde de manager dat ze een Russische bankier vroegen zijn telefoon uit te zetten om een paar uur met zijn zoontje te kunnen voetballen. Die man wist niet wat hij meemaakte. Hij had in geen tien jaar z'n mobiel uit gehad, en ineens lag zijn focus op zijn kind.’

Hassink maakte met iPortrait foto's van scènes die ze in Unwired landscapes nu juist wilde ontvluchten; dat begon met een foto van een vrouw, gekleed in kimono, in een restaurant in Kyoto. 'Haar blik was gefixeerd op haar telefoon en ik vond het fascinerend om te zien hoe iemand in een openbare ruimte zó afgezonderd kon zijn in haar eigen wereld.'

De grens tussen openbaar en privé is een thema dat steeds weer terugkeert in Hassinks werk. Voor Mindscapes (1998-2003) fotografeerde ze al eens paskamers in grote warenhuizen: openbaar zo lang de gordijntjes open zijn, privé zodra ze dichtgaan.

Eigen wereld-foto in de metro van Moskou, uit de iPortrait-serie. Beeld Jacqueline Hassink

Wat wilde je vangen met de portretten van telefonerende mensen in metro's?

'Gezichtsuitdrukkingen en houdingen. Door hun mobiele telefoon laten mensen heel intieme dingen zien. Omdat ze zo geobsedeerd zijn door de informatie op hun schermpje, beseffen ze totaal niet meer dat ze in een publieke ruimte zijn. Vroeger, als je in de trein of metro zat, probeerde je je een beetje te gedragen. Niet in je neus te peuteren ofzo. Dat harnas is totaal verdwenen en dat maakt het voor mij als fotograaf fascinerend.'

En zo schuren de twee werelden waarin Hassink zich afwisselend bevindt, waarin wij ons allemaal bevinden, in Unwired tegen elkaar aan.

Eigen wereld-foto in de metro van Tokyo, uit de iPortrait-serie. Beeld Jacqueline Hassink

Heb je door het project rust en hectiek beter in balans leren krijgen?

'Voor mij begon dat al jaren eerder, toen ik foto's begon te maken in de boeddhistische kloosters en kloostertuinen in Kyoto. Van 2004 tot 2014 heb ik elk jaar zes weken doorgebracht met zenboeddhistische monniken. Van hen heb ik geleerd hoe je innerlijke stilte vindt: door het visualiseren van de perfecte ruimte.'

Hoe ziet die er voor jou uit?

'Als een Japanse theekamer: klein, perfect in balans en prachtig afgewerkt. Als je daar zit, of mediteert, komt er een waanzinnige rust over je. Die theekamer is een kubusje in mijn ziel waar niemand binnen mag komen. Als ik voel dat heel veel mensen aan dat kubusje duwen en trekken en er op kloppen om te vragen of ze mogen binnenkomen, maak ik mijn agenda leeg. Want in dat Japanse theekamertje wil ik rust bewaren.'

Jacqueline Hassink: Unwired, tot 6/5 in het Nederlands Fotomuseum, Rotterdam. Het gelijknamige boek wordt uitgegeven door Hatje Cantz, euro 58. Tentoonstelling en boek zijn vormgegeven door Irma Boom.

Eigen wereld-foto in de metro van Parijs, uit de iPortrait-serie. Beeld Jacqueline Hassink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.