Dit is dé vraag in Duitsland: wie wordt Merkels coalitiepartner?

Tijdens het grote tv-debat tussen Merkel en Schulz zondag zullen alle ogen gericht zijn op de vermoedelijke nummers 1 en 2 van de Duitse verkiezingen. Maar de spannendste strijd is die om de derde plek, die uitzicht biedt op een coalitie met Merkels CDU. Hoe liggen die kansen?

null Beeld null

Die Grünen zijn wildste haren kwijt

Vorige week gaf Angela Merkel voor het eerst in twaalf jaar kanselierschap een interview aan Die Taz, een Berlijnse krant die bekendstaat als dwars, een tikkeltje intellectualistisch - en de krant die dicht bij Die Grünen staat. Aangezien Merkel nog maar zelden betrapt is op een actie zonder achterliggend tactisch doel, trok het politieke journaille in Berlijn de conclusie dat ze met het interview wilde laten zien dat ze een coalitie met Die Grünen niet uitsluit.

Zo'n zwart-groene coalitie in Berlijn zou niets minder dan een politiek mirakeltje zijn, en niet alleen omdat de partijen inhoudelijk best een stuk uit elkaar liggen. Toen Die Grünen in 1980 werden opgericht als anti-kernenergie en milieupartij, stond de CDU daarbij te griezelen op een manier die doet denken aan de huidige verkettering van de AfD.

Die Grünen zijn in de loop der jaren hun wildste haren kwijtgeraakt en de christen-democraten zijn onder Merkel linkser dan ooit tevoren. En dus is daar opeens een potentiële coalitiepartner - maar die optie leidt zowel in de rechterflank van de CDU als in de linkerflank van Die Grünen tot grote bedenkingen.

En dus houden de twee groene lijsttrekkers Cem Özdemir en Katrin Göring-Eckhardt zich over een eventuele coalitie met de Merkel op de vlakte. Die Grünen zijn vanaf het begin een gespleten partij geweest met aan de ene kant de 'fundi's', zeer links en principieel, en aan de andere kant de gematigde 'realo's'.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Cem Ozdemir (links) en Katrin Göring (midden) van Die Grünen. Beeld null
Cem Ozdemir (links) en Katrin Göring (midden) van Die Grünen.

De afgelopen jaren is die aloude verdeeldheid ook geografisch zichtbaar geworden. In Hessen en in Baden-Württemberg, regeren sinds een paar jaar zwart-groene coalities. In Baden-Württemberg komt de groene president Winfried Kretschmann geregeld op voor de lokale auto-industrie.

Dat ziet de van oudsher linksere Bondsdagfractie met lede ogen aan. Dus is de campagne noodgedwongen een compromiscampagne, met als speerpunten het milieu en Europa.

Het derde politieke speerpunt van die Grünen is een humaan vluchtelingenbeleid: met hun pleidooi voor open grenzen, minder uitzettingen en veel meer geld naar integratie zijn Die Grünen op dat dossier verreweg de progressiefste partij. En dat is meteen de reden dat onderhandelingen met de CDU weleens verdraaid lastig kunnen worden.

Oplevende FDP is gewaarschuwd

Angela Merkel doet niet alleen sociaaldemocratische coalitiegenoten verschrompelen, weten ze bij de liberale FDP. De Freie Demokratische Partei gold sinds 1945 als vaste nummer drie achter de CDU en SPD. De FDP, dat was de partij van het bedrijfsleven, van de sigarenrokers en zeilbootbezitters, Zuidwest-Duitsland als belangrijkste electorale basis. Bij de verkiezingen van 2013 misten de liberalen de kiesdrempel van 5 procent - afgestraft door de kiezer na vier jaar meeregeren aan de hand van het CDU, zonder enige zichtbare invloed op het beleid.

Vier jaar geleden vreesden velen het definitieve einde van de liberale politiek. Maar zij hadden niet met Christian Lindner (39) gerekend. Onder zijn leiding ondergaat de FDP een verjongingskuur. Die begint bij de naam: Freie Demokraten, noemt Lindner zijn partij, al blijft wel de afkorting FDP in gebruik.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Christian Lindner van de FDP. Beeld null
Christian Lindner van de FDP.

Inhoudelijk is de partij, die traditioneel rechts van de Nederlandse VVD stond, een stuk richting D66 opgeschoven. Lindner werpt zich op als beschermheer van de start-up-scene en heeft van onderwijs een speerpunt gemaakt.

Lindner geldt als ijdeltuit. Dat komt vooral door zijn campagnestrategie, die in stijl goed vergelijkbaar is met die van Jesse Klaver: veel aandacht voor online en grote meetings gericht op een jong publiek. Hoe progressief het nieuwe electoraat daadwerkelijk is, blijft ongewis: Bij een peiling rondom de invoering van het homo-huwelijk bleek bijvoorbeeld dat het aantal tegenstanders het grootst was bij mensen die AfD en FDP stemmen.

Komt er een zwart-gele coalitie, dan zal het bedrijfsleven de Sekt ontkurken. Beide partijen staan pal voor de belangen van de Duitse industrie, beide beloven af te zien van belastingverhogingen en beide willen investeren in alle mogelijke vormen infrastructuur.

Grote meningsverschillen tussen de twee partijen zijn er eigenlijk alleen over de financiële toekomst van Europa. De FDP wil geen 'nieuwe pot met geld voor Europa', zoals Lindner vrijdag in Die Welt zei. Daarmee bedoelt hij geen nieuwe Eurobonds en geen Europees ministerie van Financiën, waarvoor Merkel zich eerder deze week nog - voorzichtig - uitsprak.

Het is de vraag in welke mate de liberalen in onderhandelingen nog met zich zullen laten sollen, na de les van 2013.

Kleine kans dat CDU en SPD opnieuw met elkaar in zee gaan

Worden verkiezingen tegenwoordig vooral op televisie beslist, in een schier eindeloze reeks lijsttrekkersdebatten? Niet in Duitsland. Daar kruisen Angela Merkel en haar sociaal-democratische tegenstrever Martin Schulz maar één keer de degens, zondagavond. Het debat wordt op vier zenders uitgezonden en trekt naar verwachting 20 miljoen kijkers.

Of het ook spannend wordt? Het is de laatste kans voor Schulz om het wonder te voltrekken wat al negen maanden van hem wordt verwacht: de wederopstanding van de oudste sociaal-democratische partij van Europa. De kans dat hem dat lukt, is klein.

(De tekst gaat verder onder de foto.)

Martin Schulz van de SPD. Beeld null
Martin Schulz van de SPD.

De lijsttrekkers die de Duitse verkiezingen spannend maken, zijn de lijsttrekkers die op 24 september strijden om de derde plaats en in aanmerking komen om daarna een coalitie te vormen met de verkiezingswinnaar. Zij volgen het debat noodgedwongen voor de tv: de AfD, de Linke, de Grünen en de FDP.

Merkel, vermoedelijk ook na 24 september bondskanselier, heeft die Linke en de AfD uitgesloten als coalitiepartner. En de kans dat CDU en SPD opnieuw met elkaar in zee zullen gaan is klein. Bij de sociaal-democraten lijkt het besef door te dringen dat een paar jaar oppositie voor de partij een gezondere optie is dan nog vier jaar als kleinere partij in een coalitie te zitten.

En dus is de schijnwerper gericht Die Grünen en op de FDP. Voor zo'n laatste coalitie, zwart-geel, is nu een nipte politieke meerderheid. Voor een coalitie met de Grünen moeten beide partijen nog een procentpunt groeien. Het zijn kleine verschillen, die grote gevolgen kunnen hebben voor de Duitse en bijgevolg voor de Europese politiek.

Lees meer onder de grafiek.

null Beeld null

Lees meer

Merkel stevent af op een grote overwinning bij de Bondsdagverkiezingen. Toch heeft de CDU-leider zelf lang getwijfeld of ze een vierde termijn als kanselier wilde, weet haar biograaf (+).

Merkel lijkt zich weinig zorgen te hoeven maken over de verkiezingen. 'Is dat niet saai?', is de vraag op het jaarlijkse vrije gesprek met de pers. Maar zij weet dat de strijd nog niet is gestreden (+).

Dat er belangrijke Duitse verkiezingen op komst zijn: het zal de gemiddelde Nederlander Wurst zijn, schrijft René Cuperus (+).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden