Dit is de man die De Parade bedacht

Afgelopen maand is theaterfestival de Parade voor de 25ste keer aan zijn jaarlijkse ronde begonnen. Nederland zou niet het festivalland zijn dat het is, zonder Terts Brinkhoff, geestelijk vader van de Parade en andere onstuimige theaterkermissen.

Terts Brinkhoff, bedenker en oprichter van praktisch alles op het gebied van mobiel theater in Nederland. Beeld null
Terts Brinkhoff, bedenker en oprichter van praktisch alles op het gebied van mobiel theater in Nederland.

Al 32 jaar draait Loes Luca mee in Brinkhoff's zigeunerfamilie. Ze noemt hem 'een van de leukste mannen van Nederland' en nee, van leuke mannen zijn er niet veel. 'Hij is een van mijn lievelingen. Ik kan hem niets weigeren. Hij komt altijd met vage ideeën, slechte ideeën. Ik moet om hem lachen en het kan hem niets schelen. Hij poert, hij peutert, dat is zijn grote kracht. Hij weet me te stimuleren tot betere ideeën.'

Aan de festivallisering van Nederland ging hij ruimschoots vooraf. Lang voordat de Avond van Andijk, het Betuws Spektakel en Stompwijk Summerland de lome verveling van de zomer verdreven, had Terts Brinkhoff al een karavaan die door het land trok met onstuimigheidstheater, een levende jukebox en jazz van Deelder. Eerst heette het de Traktor Toernee, toen Boulevard of Broken Dreams, tenslotte de Parade. Dat laatste festival beleeft nu zijn 25-jarig jubileum.

In het Hollands Dagboek van NRC Handelsblad vroeg hij zich bijna twintig jaar geleden af hoe het toch met hem zat: 'Iets in je kop hebben, het niet goed uit kunnen leggen, niemand die je begrijpt en het dan toch langzaam maar zeker in je eentje verwezenlijken. Ik ervaar het nog steeds als een heerlijke afwijking. Maar ik moet toegeven, het is lastig voor anderen en met name voor Jet.'

Narcistische inslag

Jet is Jet Dijkshoorn, zijn vrouw, moeder van hun drie zoons. 'Hij heeft in zekere mate een narcistische inslag', zegt ze. 'Maar een echte narcist omgeeft zich met ja-knikkers. Het leuke is dat Terts mensen om zich heen verzamelt die hem ook tegenspreken.'

Je kunt eten en drinken op de Parade en vlotjes flaneren, ook op gevorderde leeftijd, de rosé wiegt soepel in het glas. Tussendoor bezoek je vermakelijke en intrigerende voorstellingen, de een beter geslaagd dan de ander. In de woorden van de oprichter zelf: 'De vormgeving van De Parade komt voort uit nauwgezette planning, misverstanden, individuele tussensprintjes, compromissen en toeval.'

Terts Brinkhoff (62) is geestelijk vader van deze theaterkermis - tot eind juni te zien en beleven in Rotterdam, zojuist neergestreken in Den Haag en later ook nog in Utrecht en Amsterdam. Volgende week woensdag opent in het Rietveldpaviljoen in Amersfoort een tentoonstelling over leven en werk, onder de titel De oude en nieuwe avonturen van Terts Brinkhoff.

Hij heet Terts omdat hij het derde kind was. Was hij de vijfde geweest, hij zou Quint geheten hebben. Het gezin reikte tot vier. Zijn moeder kocht van de groentenboer een paard en wagen, Terts mocht er voor zorgen. Het paard werd inderdaad Quintus genoemd.

(tekst loopt door onder de foto)

Eerste reizende theater, Traktor Toernee. Beeld null
Eerste reizende theater, Traktor Toernee.
Boulevard-affiche uit 1984. Beeld null
Boulevard-affiche uit 1984.

Theatertent

De Parade is in de loop der tijd vermaard geworden. Het blijkt ook uit het aantal artiesten en groepen dat zich verdringt om mee te mogen doen. Dit jaar: 420 aanmeldingen, 150 in een tweede ronde, tenslotte 75 voorstellingen die door mogen. Van jong talent tot gevestigde namen als die van Loes Luca, Orkater, Jules Croiset en Annemarie Oster.

Het begin was aanzienlijk weerbarstiger. Eind jaren zeventig - Brinkhoff had weinig te bieden, al helemaal geen geld, toen niet en ook later niet. Jules Deelder placht te zeggen: 'Wederom sta ik hier voor een paar knopen te spelen.'

Op zekere dag in 1985 moest Jet van haar man een nette jurk aantrekken, ze gingen naar de meneer van de bank. Dertigduizend gulden had Terts nodig voor een theatertent. Je had destijds circustenten en kermistenten, geen theatertenten. Dus vroeg de man van de bank: 'Wat is in vredesnaam een theatertent?'

'Een ding waarmee je in een park gaat staan', had Terts geantwoord, 'om gewone mensen te plezieren.'

Aan schouwburgen had hij een broertje dood. Fondantdozen waren het. Bolwerken van artistieke deftigheid voor de zelfingenomen hogere burgerij. Hij vond dat voorstellingen naar mensen moesten komen in plaats van omgekeerd. Dat was in de jaren zeventig nog een behoorlijk nieuw geluid.

Publiek bij Boulevard of Broken Dreams in de jaren 80. Beeld null
Publiek bij Boulevard of Broken Dreams in de jaren 80.

Waarachtig hippiebestaan

Hij zat op de Handvaardigheidacademie in Amersfoort. Hij stelde het gelijk met breien en kleien en matje vlechten. Hij deed het voor zijn moeder, hij verscheen nooit op school, hij droomde van nieuwe vormen van theater.

Hij kreeg geld van de bank, hij had al contact met serieuze toneelgezelschappen als Werkteater en Orkater, hij zei: jongens, de hele zomer zijn de schouwburgen toch dicht, kom naar mijn tent. Tot dan toe gebruikte hij schiettenten en tenten die hadden gediend als vlooientheater. Oude meuk. Nu werd het serieus: een mooie, vierkanten tent, met 200 zitplaatsen.

Hij had een tractor gekocht, een woonwagen en een platte kar voor de spullen. Alles werd aan elkaar gehaakt en zo trok de karavaan van stad naar stad. Wie wilde daar niet bij horen? Het was de romantiek van een waarachtig hippiebestaan.

Levensgevaarlijk was het ook. Dijkshoorn: 'Na een tijdje ging het met zeven tractoren over provinciale wegen, met achter elke tractor een woonwagen en daarachter zo'n platte kar. Terts voorop. Van bijvoorbeeld Eindhoven naar Antwerpen. Regelmatig werden we aangehouden. Zei Terts: er staat nergens in de wet dat dit niet mag.'

Komt dat zien!

De Parade draait zonder subsidie; artiesten doen mee voor eigen rekening en risico. Zij huren een tent van de Parade en drijven op eigen recettes.

'Een echte Parade-artiest is enthousiast en ondernemend', aldus Terts Brinkhoff. Het betekent dat de kunstenaar als een marktkoopman voor de eigen tent zijn voorstelling staat te verkopen: 'Komt dat zien, komt dat zien' en 'Geen lach, geld terug'. De schouwburg met zijn chique tapijten is ver weg, de acteur is standwerker, publiek loopt in en uit, als het tegenzit heb je een zatlap in de tent. Het is als in de dagen van Shakespeare.

Zigeunerfamilie

Zo ontstond een familie, een soort zigeunerfamilie van artiesten, cassières, jongens van het licht en het geluid, tentenbouwers. Men trof elkaar elke zomer, trok in Pipo-wagens door het land, deed zijn voorstellingen. Prachtige zomers waren het, vol vrijheid, voor wie in staat was dagen van naargeestige regenval en armoedig wroeten in de modder te vergeten.

Nu zitten kinderen van de oorspronkelijke ploeg achter de kassa, in de bouwploeg, aan de techniek of op het toneel. Aan het eind van de dag is er nog steeds De Doorzak in de kantinetent. Artiesten en bouwers en sjouwers komen bij elkaar om het moment van slapen gaan uit te stellen. Jet Dijkshoorn: 'Dan gebeuren de leukste dingen, dat begrijp je wel. Het is een heerlijke manier om de zomer door te brengen.'

Zo arm als kerkratten zijn ze geweest. In den beginne was er chaos. In 1984 begon Brinkhoff met Boulevard of Broken Dreams. Hij vond de zakelijke kant van het avontuur stomvervelend. Het verdiende zo min mogelijk aandacht. In 1988 ging het festival failliet.

Toen het tweede kind eraan kwam, vond Jet het tijd worden voor trouwen. Het werd een grote bruiloft in het oude theater Mickery aan de Amsterdamse Rozengracht. De zaal zat vol, de deuren werden opengezwaaid voor het Gelukkige Stel. Terts deinsde terug. 'Allemaal schuldeisers', sprak hij angstig. Ze hadden het hem al lang vergeven.

Kantoor van Boulevard of Broken Dreams Beeld null
Kantoor van Boulevard of Broken Dreams
Een vrouw met krant op De Parade (1996) Beeld null
Een vrouw met krant op De Parade (1996)

Bazig

Nu zijn de dingen goed geregeld, Brinkhoff heeft zich teruggetrokken in coulissen, er is een nieuwe zakelijke en programmatische leiding. Die overgang is redelijk goed gelukt. Creatief directeur Nicole van Vessum: 'Ik moest mijzelf bewijzen. Anders was ik altijd die blonde secretaresse van Terts gebleven.'

Pieter Erkelens heeft hem destijds gered. Die was directeur geweest van de Flint in Amersfoort en de Meervaart in Amsterdam. Erkelens, die twee jaar geleden plotseling overleed, kon rekenen, en wel zo belangrijk: hij kon Terts aan.

Terts Brinkhoff wilde geen hekwerk rondom het terrein. De Parade was een volksfeest, de Parade was van iedereen. Bij gevolg betaalde niemand toegang. Erkelens zei: er komt een hek. Brinkhoff zwichtte: maar niet hoger dan 80 centimeter, dat hek. Erkelens liet een hek neerzetten, van betamelijke hoogte.

Brinkhoff is bazig. 'Hij is een ongelofelijk dominante man', verbetert zijn vrouw. Een illustratie: het stormde, het was heksenweer. De tenten moesten aangesjord. De kinderen moesten mee. Jet Dijkshoorn: 'Ik zei: niks daarvan, ze moeten morgen vroeg naar school, die gaan naar bed. Hij zei: niks mee te maken. Maar ik ging vierkant voor hem staan. Hij is twee meter, maar ik liet me niet opzij zetten. Bokito, zei ik, ophoepelen jij.'

Brinkhoff heeft een rusteloze manier van de baas spelen. Hij leeft in zijn eigen wereld. Daar bruist het van ideeën. Hij praat als het orakel van Delphi. En daarmee moet je het doen. Want hij peert hem en laat jou in verwarring achter. Intussen verwacht hij wel dat jij iets maakt van de brokstukken.

Parade-affiche uit 1991. Beeld null
Parade-affiche uit 1991.

Wilde ideeën

Loes Luca noemt hem 'professor Vagico'. Dat hij bijvoorbeeld roept: 'We gaan naar Japan met de Parade'. Hoe dan en wanneer dan en waarom eigenlijk? Luca: 'Hij heeft wilde ideeën waarvan je weet dat het er niet van komt.'

Allegorisch is het verhaal van de soep. Marielle Tromp, de ene helft van het zangduo de Levende Jukebox, al 25 jaar bij de Parade: 'Enthousiast kondigt hij aan: we gaan soep maken. Hij zet een pan water op het vuur. En loopt weg.'

'Hij kent weinig dagelijksheid. Je moet niet aan hem vragen hoe het met hem gaat. Dat vindt hij oninteressant. Hij droomt van een mooie samenleving. Maar hij opereert solitair. Je wilt erover praten, maar dat gesprek krijg je dan niet. Het gaat om zijn verhaal. Als je dat niet pikt, zoek je het maar uit.'

Waarom zijn zo velen gehecht aan een man die zo lastig is? Loes Luca: 'Vanwege dat poeren en prikkelen van hem, vanwege zijn vermogen mensen om zich heen te verzamelen die matchen met elkaar.'

Marielle Tromp: 'Als je dicht in zijn omgeving verkeert, raak je geneigd al jouw opvattingen door zijn filter te zien. Daarmee moet je oppassen.'

Jet Dijkshoorn, zijn vrouw: 'Ik dacht vroeger: ik moet een man hebben bij wie ik me geen seconde hoef te vervelen. Dat is gelukt.'

Loes Luca heeft vaak genoeg gehad dat ze eigenlijk niet wilde; even een jaartje geen Parade. Maar dan stond hij voor haar neus en dan wist ze: ik doe het, ik doe het voor Terts, ik doe het voor de papa.

Tentenimperium

In 1973 kocht Terts Brinkhoff zijn eerste tractor en een podium met overkapping. Zo begon hij in Amersfoort zijn bestaan als accordeonartiest en circusdirecteur. Het was ook het begin van een tentenimperium. Een circustent en een aantal circuswagens van het failliet geraakte circus Strassburg waren de volgende aankopen. In dertig jaar tijd is een hele serie mobiele theaters, restaurants en bars ontwikkeld. Blikvangers zijn Café IK, het kleinste tentje van de firma, en de Bruidsschat, een klassieke muziekkapel die is omgebouwd tot restaurant.

Parade-affiche uit 2000. Beeld null
Parade-affiche uit 2000.

Tijdlijn

1952 Geboren in Heilig Land Stichting nabij Nijmegen

1973 Handvaardigheidsopleiding in Amersfoort

1977 Eerste reizende theater: Traktor Toernee

1984 Boulevard of Broken Dreams

1988 Faillissement Boulevard

1990 De Parade

1997 Tropical Trio op de Parade

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden