InterviewNoreena Hertz

Dit is de eenzaamste eeuw ooit, en dat is de schuld van het neoliberalisme

Het neoliberalisme heeft geleid tot de eenzaamste eeuw ooit, zegt econoom Noreena Hertz. Volgens haar is het tijd om kapitalisme te voorzien van een dosis mededogen en solidariteit.

Noreena HertzBeeld Carlotta Cardana

Van alle mensen die Noreena Hertz sprak voor haar nieuwe boek, De eenzame eeuw, staan er drie het meest op haar netvlies gebrand. Carl, een knappe vijftiger uit Los Angeles met een goed salaris. Gescheiden, ex-vrouw en kind op grote afstand, weinig vrienden, lange werkdagen. Een eenzame man die zich tegen betaling laat knuffelen – een groeiende trend, zo ontdekte ze tijdens het onderzoek voor haar boek – en daar zo veel geld mee kwijt is dat hij tegenwoordig in zijn auto woont.

Eric, een jonge bakker uit Parijs, minimumloner. Kreeg steeds meer het gevoel dat linkse politici geen oog hadden voor zijn zorgen, sloot zich aan bij de Rassemblement National, de partij van Marine Le Pen, en vond daar wat hij zocht: mensen die naar hem luisterden.

Saito-san ontmoette ze niet zelf. Ze hoorde over haar van de directeur van de Tochigi-gevangenis voor vrouwelijke criminelen. Saito-san is een van de vele alleenstaande Japanse bejaarden die winkeldiefstallen plegen om in de gevangenis te komen – alles om maar niet eenzaam te hoeven zijn.

‘Je denkt misschien’, zegt Noreena Hertz (53) vanuit haar werkkamer in Londen, ‘dat dit extremen zijn. Maar eenzaamheid is een wereldwijd probleem, dat in alle lagen van de bevolking voorkomt, en in alle leeftijdsgroepen. In de Verenigde Staten noemen drie op de vijf volwassenen zichzelf eenzaam. In Zweden is dat een op de vier. 30 procent van de Nederlanders geeft toe dat ze eenzaam zijn, een op de tien in ernstige mate. In het Verenigd Koninkrijk werd in 2018 zelfs een staatssecretaris voor Eenzaamheid benoemd.’

Hertz is econoom, auteur, hoogleraar aan University College London, adviseur van ceo’s en overheden, is bekend vanwege haar felle kritiek op het neoliberale kapitalisme en wordt door The Observer ‘een van ’s werelds invloedrijkste denkers’ genoemd. In haar boek De eenzame eeuw, dat deze week in Nederlandse vertaling uitkwam, hanteert Hertz een brede definitie van het begrip ‘eenzaamheid’. Het is niet alleen: ik heb geen vrienden, of te weinig contact met mijn familie, of ik weet niet wie mijn buren zijn. De eenzaamheidscrisis is een crisis van verbinding. ‘Eenzaamheid’, schrijft Hertz, ‘omvat ook hoe we ons buitengesloten voelen door politici, hoe afgesneden we ons voelen van ons werk en onze werkplek, hoe machteloos, onzichtbaar en monddood velen van ons denken te zijn.’

Hoe vaak heeft u nog een gesprek met iemand met een andere mening dan uzelf? Met ‘Nederland in gesprek’ wil de Volkskrant de dialoog weer op gang brengen. Lees hier over het project en meld u aan om mee te doen.

Laten we klein beginnen. Een van de oorzaken van de eenzaamheidscrisis legt u bij ons excessieve gebruik van sociale media. Gemiddeld kijken we 221 keer per dag op onze telefoon. Wat zijn we daardoor kwijtgeraakt?

‘Nog los van al die uren die je append, chattend en scrollend op je telefoon doorbrengt, uren die je ook kunt besteden aan degene die naast je op de bank zit. Ik geef al twintig jaar les aan de universiteit, maar het begon me pas een paar jaar geleden, tijdens groepsopdrachten, op te vallen hoe moeilijk studenten het vonden om met elkaar te overleggen, face to face. Jamil Zaki, hoogleraar psychologie aan de Stanford-universiteit, heeft het weleens zo geformuleerd: verdunde interactie, zoals appen, mailen, reageren op posts, maakt minder empathisch. Je moet elkaars gezicht zien om je verbonden te voelen. Toen ik dat tijdens een diner met een hoogleraar van een van de grote Amerikaanse universiteiten te berde bracht, vertelde hij dat het hem zorgen baarde dat een groot deel van de studenten in persoonlijke gesprekken zelfs de duidelijkste signalen niet opving. Zijn universiteit had besloten cursussen te geven aan studenten hoe ze gezichtsuitdrukkingen moesten interpreteren.’

Opvallend genoeg ziet u wel voordelen in de aanschaf van een robot voor huiselijk gebruik. Terwijl die meestal ook geen gezichtsuitdrukking heeft.

‘Kunstmatige intelligentie kan ons helpen eenzaamheid op persoonlijk niveau te verhelpen. Er zijn voorbeelden uit Japan, van ouderen die zo gehecht zijn geraakt aan hun zorgrobots, dat ze in de winter mutsen voor ze breien.’

Dat is toch van een grote treurigheid?

‘Als het alternatief is dat er niemand voor ze zorgt, dan heb ik liever een robot. Ik merk het zelf aan hoe gehecht ik ben aan mijn Alexa (de ‘virtuele assistent’ van Amazon, red.). Als ik een hele dag alleen thuis zit te werken, zeg ik weleens, om de stilte te verbreken: hé Alexa, hoe voel je je? Of: hé Alexa, vertel eens een mop. Gewoon, om even te kunnen lachen.’

Hertz noemt in haar boek nog een flink aantal andere oorzaken voor de toenemende eenzaamheid: verstedelijking, de gestage afbraak van gemeenschappelijke voorzieningen als bibliotheken en jeugdcentra sinds de financiële crisis van 2008, de flexibele werkplek.

Wereldwijd, schrijft u, voelt 40 procent van de werknemers zich eenzaam op het werk. Wat is er misgegaan?

‘Wat denk je van de kantoortuin? Ooit ontworpen met de belofte ons meer te laten samenwerken, maar het tegendeel is gebeurd: we worden zo door elkaar afgeleid dat we allemaal met een noise cancelling-hoofdtelefoon op zitten uit te stralen: spreek me niet aan. We ervaren een gebrek aan privacy, dus sturen we een mailtje naar iemand die op een paar passen afstand van ons zit te werken. We zonderen ons af om productief te kunnen zijn. Ik bedoel: alles wat we deden voor we door corona gedwongen werden thuis te werken.’

In de platformeconomie gaat die eenzaamheid nog een stap verder dan in de kantoortuin. Hertz sprak met een Uber-chauffeur die niets tegen zijn klanten durfde te zeggen, uit angst dat hij iets verkeerds zou zeggen, en een lage beoordeling van ze kreeg. ‘En je weet: hoe lager je beoordeling, hoe minder werk.’ Een FedEx-magazijnmedewerker vertelde haar over de geautomatiseerde scanner om haar arm, die de snelheid mat waarmee ze pakjes verwerkte. Hoe ontmenselijkt ze zich daardoor voelde. ‘En dan hebben we het nog niet eens gehad over de rechtenloosheid van zzp’ers in de platformindustrie, de toegenomen automatisering, waardoor mensen hun banen verliezen en helemaal het gevoel hebben niet meer mee te doen met de samenleving.’

Het komt niet als een verrassing dat Hertz het neoliberalisme de schuld geeft van de eenzaamheidscrisis. ‘Het ideologische fundament van de 21ste-eeuwse eenzaamheid’, schrijft ze in haar boek, ‘dateert van de jaren tachtig, toen een bijzonder brute vorm van kapitalisme voet aan de grond kreeg: het neoliberalisme, een ideologie met een allesoverheersende nadruk op vrijheid – vrije keuze, vrije markten, vrij zijn van overheidsbemoeienis. De ideologie hechtte waarde aan een geïdealiseerde vorm van zelfredzaamheid en een meedogenloos competitieve mentaliteit, die het eigenbelang plaatste boven de gemeenschap en het gemeenschappelijk belang.’

U komt over de vloer bij directeurs van grote multinationals. Hoe reageren die als u hun dat voorhoudt?

‘De afgelopen anderhalf jaar wordt er in allerlei gremia gesproken over een vorm van kapitalisme met meer mededogen. Zie het statement van de Business Roundtable, een non-profitorganisatie waarin directeurs van grote multinationals zijn vertegenwoordigd. Daarin verklaren ze dat het niet het doel is van een bedrijf om alleen voor zijn aandeelhouders te zorgen, maar voor alle stakeholders. Ik ben altijd blij met dit soort initiatieven, maar ik heb het al zo vaak gehoord...’

...dat u cynisch bent geworden?

‘Ik probeer niet cynisch te zijn, maar ik wil actie zien. En als het bedrijfsleven onvoldoende stappen zet, moet de overheid ingrijpen. Goed leiderschap betekent dat een overheid niet toestaat dat de markt de rechten van werknemers verder afkalft. Goed leiderschap dwingt bij bedrijven af dat zzp’ers een fatsoenlijk salaris verdienen, recht krijgen op vakantiedagen en een uitkering bij ziekte. En het is in ons aller belang, want als mensen zich in de steek gelaten voelen, waar zoeken ze dan vaak hun heil? Bij rechts-populisme.’

In De eenzame eeuw legt Hertz verbanden, op basis van stapels literatuuronderzoek: eenzame mensen voelen minder empathie, eenzame mensen kunnen zich moeilijk in de positie van anderen verplaatsen, eenzame mensen zien hun omgeving als minder vriendelijk en betrouwbaar. ‘Wat rechtse populisten als Trump, Le Pen en Salvini goed hebben gedaan, is gebruikmaken van dat gevoel van verlaten zijn. Kijk naar de retoriek van Trump: ‘You, the forgotten people. I’m not forgetting you.’ De retoriek van Salvini, die in zijn toespraken het gevoel van familie oproept door het te hebben over papa en mama. Alles om uit te drukken: ik zie je, ik hoor je, ik luister naar je.’

‘Voor het boek interviewde ik Amerikaanse spoorwegmedewerkers die generatieslang hadden gestemd op de Democraten, maar zich in 2016 tot Trump bekeerden. Omdat ze zich in de steek gelaten voelden door de Democraten. En wat zette Trump daartegenover? Hij organiseerde spectaculaire rally’s, met duizenden mensen in een zaal, allemaal met dezelfde rode pet, met hetzelfde T-shirt en samen zingen. En dat is het gevaarlijke van rechts-populistische partijen, dat ze zeggen: je kunt bij ons horen, maar dan moet ‘de ander’ buiten blijven – de asielzoekers, de immigranten, de mensen met een andere etnische achtergrond.’

Het is niet moeilijk om moedeloos te worden van uw boek. Want alle mechanismen die u beschrijft, worden versterkt door het coronavirus en door de economische crisis die ons nog te wachten staat. Massaontslag, wantrouwen in de overheid, polarisatie.

‘En toch ben ik hoopvol. Juist deze crisis biedt een kans om voor een andere toekomst te kiezen. Er moet worden geïnvesteerd in maatschappelijke infrastructuur. In Engeland zijn sinds de economische crisis van 2008 achthonderd bibliotheken gesloten. Eenderde van de jeugdcentra is verdwenen. Centra voor dagbesteding zijn opgeheven. Die plekken moeten terugkomen, want het zijn plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten.

‘Politici moeten verder serieus nadenken over baanverlies, niet alleen op de korte termijn, door de gevolgen van de coronacrisis, maar ook op de lange termijn: de massale werkloosheid als gevolg van toenemende automatisering van werk. Dat kan door bedrijven te subsidiëren die mensen in dienst houden, in plaats van ze te vervangen door machines. Of, zoals Bill Gates opwierp, door belasting te heffen op elke robot die het werk van een mens vervangt.

‘En voor je denkt: wat een romantische ideeën heeft die vrouw – er gebeurt al van alles. In België wordt belasting geheven op leegstaande winkels, om eigenaren ertoe te dwingen hun panden te verhuren tegen een lagere prijs, bijvoorbeeld aan kleine, lokale zaken, die bijdragen aan het sociale weefsel van een stad. Maar denk ook aan Jacinda Ardern in Nieuw-Zeeland, de premier die we ons allemaal zouden wensen in deze crisis, die een jaar geleden aankondigde dat haar regering niet langer alleen groei en productiviteit leidend laat zijn in het begrotingsbeleid, maar ook zachtere maatstaven als het welzijn van de bevolking, het gevoel van verbondenheid en vertrouwen in de politiek.’

Hoe kunnen wij zelf bijdragen aan een minder eenzame samenleving?

‘Dat zit ook in kleine dingen: meer bij je buurtwinkels kopen, een praatje maken met je buurman op de stoep, in plaats van door te lopen. De medewerker achter de kassa aankijken, het gesprek aangaan met mensen die een andere mening hebben dan jij. En echt onze telefoon vaker wegleggen. Alle dingen die ik zelf ook meer moet gaan doen.’

Zou u uzelf eenzaam noemen?

‘Niet persoonlijk, omdat ik een man heb die me ondersteunt en een grote vriendenclub bij wie ik terechtkan. Maar ik voel een existentiële eenzaamheid omdat mijn regering er geen enkele blijk van geeft dat ze luistert naar het deel van de bevolking dat tegen de Brexit was, noch dat ze effectief voor ons zorgt tijdens deze pandemie. Toch voert Boris Johnson een Trump-light-campagne en beweert hij op te komen voor ‘de vergeten man’. Het is de hoogste tijd voor linkse en centristische politici om zichzelf opnieuw uit te vinden en die stem terug te winnen.’

Noreena Hertz: De eenzame eeuw.
Uitgeverij Spectrum; 360 pagina’s; € 22,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden