Analyse Kinderpardon

Dit is de balans na ‘de bijna-crisis’ waarin Rutte III verkeerde

Klaas Dijkhoff (VVD) in gesprek met Malik Azmani (VVD) in de Tweede Kamer tijdens een onderbreking van het coalitieoverleg over het kinderpardon. Op de voorgrond Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Joel Voordewind (aan de telefoon) Beeld Freek van den Bergh

Tien dagen stond de coalitie van Rutte III onder hoogspanning vanwege het kinderpardon. Vier conclusies die uit ‘de bijna-crisis’ getrokken kunnen worden.

De VVD zit gevangen

Wie heeft er met zulke coalitievrienden nog vijanden nodig? In de bijna-crisis rond het kinderpardon hanteren CDA, D66 en ChristenUnie de overvalstrategie. Via de krant laat bondgenoot CDA weten nu toch voor een verruiming van de regeling te zijn. Zo ontstaat er opeens een Kamermeerderheid. Regeerakkoord of niet, daar heeft de VVD zich volgens de drie coalitiepartners maar bij neer te leggen.

Een politieke ripdeal, oordeelt de VVD. Voor Klaas Dijkhoff resteert slechts één verdedigingsstrategie: subtiel dreigen met een kabinetscrisis. Stoïcijns blijft hij verwijzen naar de afspraken in het regeerakkoord. Daar gaat de VVD iedereen aan houden.

De druk loopt op in de dagen die volgen, maar van een echte crisissfeer is nooit sprake. Intern heeft de VVD het nucleaire scenario al snel weggestreept. De partij kan nu heel principieel Rutte III opblazen om het kinderpardon tegen te houden, maar wat dan? Nog geen twee etmalen na de kabinetsval zal een oppositiepartij een motie indienen voor een verruiming van de regeling. De afgedankte CDA, D66 en ChristenUnie zullen wel voor moeten stemmen. Weg kabinet, weg streng asielbeleid.

De VVD moet door de knieën, maar probeert de huid duur te verkopen. De partij zegt tevreden te zijn over de concessies die uiteindelijk zijn binnengesleept.

Een nare bijsmaak blijft, maar wrok is een luxe die de VVD zich niet kan permitteren. Waar kan de partij heen? In het huidige versplinterde politieke landschap is een coalitie zonder CDA, D66 of ChristenUnie moeilijk voorstelbaar. Misschien komen na nieuwe verkiezingen GroenLinks of de PvdA in beeld. Makkelijker gaat het dan ook niet worden.

De enige geruststelling: voor de overige coalitiepartners geldt hetzelfde. Stiekem dromen ze van een kabinet zonder VVD, maar niemand weet hoe zo’n coalitie ooit aan 76 zetels gaat komen. In bijna elk scenario zit toch weer Mark Rutte of Klaas Dijkhoff aan tafel.

Het is de paradox van het ‘kibbelkabinet’ Rutte III: VVD, CDA, D66 en ChristenUnie hebben geen onderlinge solidariteit nodig; ze zijn tot elkaar veroordeeld.

Jetten (D66) wint aan statuur

‘Die kan ik inlijsten.’ Het is de onderkoelde reactie van Rob Jetten als hij De Telegraaf ziet waarin Klaas Dijkhoff hem uitmaakt voor klimaatdrammer. 

Zo kennen ze de voorman bij D66. Jettens onverstoorbaarheid is een van de redenen waarom de fractie voor hem heeft gekozen als opvolger van Alexander Pechtold. De leiderschapswissel lijkt aanvankelijk een bedrijfsrisico voor Rutte III, maar inmiddels geldt Jetten eerder als een stabiliserende factor. Binnen de coalitie verlangt niemand terug naar drama queen Pechtold.

Behendigheid kan de nieuwe D66-fractievoorzitter niet ontzegd worden. In de bijna-crisis rond het kinderpardon geeft Jetten op cruciale momenten telkens een beslissend zetje. Eerst helpt hij het CDA om de koers te verleggen, daarna steunt hij het pleidooi van de ChristenUnie voor een uitzetstop en vervolgens zoekt hij naar mogelijke concessies voor de VVD.

Zo doet Jetten het voorstel om naar Duits voorbeeld een soort Härtefallkommission in te voeren waarbij psychologen, lokale bestuurders en een afgevaardigde van de migrantengemeenschap beoordelen of een afgewezen asielzoeker aanspraak kan maken op een verblijfsvergunning. Zo kan de discretionaire bevoegdheid verdwijnen – een oude wens van de VVD.

De liberalen verslikken zich bijna als ze het voorstel zien. Is dit een oorlogsverklaring van Jetten? Dit plan maakt het alleen maar erger. Uiteindelijk concludeert de grootste regeringspartij dat D66 in elk geval als eerste een poging doet om de VVD tegemoet te komen. Het plan verdwijnt van tafel, maar de onderhandelingen komen op gang.

In de Haagse binnenwereld wint Jetten zo langzaam aan statuur, maar hij blijft voor zijn coalitiepartners ook onpeilbaar. Niemand weet hoe de nieuwe D66-voorman zich straks gaat opstellen als de cruciale onderhandelingen beginnen over het klimaatbeleid. Blijft hij een soort bemiddelaar of dringt de D66’er zich dan meer op de voorgrond?

Dat Pechtold niet gemist wordt door de coalitiegenoten, hoeft niet alleen maar goed nieuws te zijn voor D66. Het theatrale van de ex-partijleider is ook vaak functioneel geweest: door de aandacht naar zich toe trekken, wekte Pechtold steevast de indruk dat D66 een spilfunctie op het Binnenhof vervulde, ook als dat niet zo was. Zo groeide de partij ook in de peilingen.

Jetten is zakelijker en onverstoorbaar, maar het grote publiek zal er nog niet veel van hebben meegekregen.

Bij het CDA gaan oude wonden open

Sybrand Buma heeft zich altijd als de anti-Rutte gepresenteerd: rechtlijnig, minder glad, standvastig. Dat zelfbeeld zit vol krassen nu de CDA-leider bij het kinderpardon een draai heeft gemaakt waar zelfs Rutte duizelig van zou worden.

De jurist Buma probeert zich aanvankelijk nog te verschuilen achter een uitspraak van het Europese Hof. Door het zogenoemde Gnandi-arrest zou de bestaande asielregeling niet meer houdbaar zijn, beweert de CDA-leider vlak na de koerswijziging van zijn partij. Achter de schermen doen de coalitievrienden dat meteen af als ‘flauwekul’. Iedereen weet waarom Buma is omgegaan: de onrust onder zijn leden.

Oude demonen zijn weer bovengekomen bij het CDA. Ooit dreigde de partij te splijten in voor- en tegenstanders van de gedoogconstructie met de PVV; dit keer doemt in februari een congres op waarbij een aanzienlijk deel van het kader zich om morele redenen tegen de partijtop wil keren. Buma moet zijn rechtlijnigheid opofferen: een kinderpardon is nodig om de partij bij elkaar te houden.

Het is de vraag of de rust nu definitief terug is. Ook bij het klimaatbeleid lopen breuklijnen door zijn partij. Er zijn biefstuk-CDA’ers die allereerst oog hebben voor de belangen van de agrarische sector, de kleine automobilist en de werknemers van de industrie in de provincie. Die steunen Buma’s waarschuwing voor een ‘klimaatrevolte’ als het kabinet te hard van stapel loopt.

Tegelijkertijd zijn er ook CDA’ers die zich allereerst als rentmeesters van deze aarde zien en weinig op hebben met de terughoudendheid van de partijleider. Dat bleek al tijdens de formatie toen CDA-kopstuk Herman Wijffels ongekend hard uithaalde naar Buma. ‘Die man heeft helemaal niets met het duurzaamheidsvraagstuk’, aldus de ex-Rabobank-topman. ‘Het rentmeesterschap staat in de uitgangspunten van het CDA, maar is helemaal op de achtergrond geraakt.’

Buma’s interne critici hebben nu gezien dat de partijleider minder rechtlijnig is dat hij lijkt. Verzet loont, zeker nu de rechtse koers niet meer leidt tot gunstige peilingen. Bij het aantreden van Rutte III waarschuwde de CDA-leider zijn ministers al dat regeren ‘een spijkerbed’ is. 

Nu ligt hij er zelf op.

De ChristenUnie is een splintermachtspartij

Bij de VVD gaan de argwanende blikken tijdens het conflict rond het kinderpardon naar één man: Joël Voordewind. De frustratie is bijna tastbaar. Eén Kamerlid van een partijtje met vijf zetels kan het asielbeleid van Nederland naar zijn hand zetten. De ChristenUnie is een splinterpartij die zich gedraagt als machtspartij.

Voordewinds timing is perfect. Na de draai van het CDA pleit hij in Trouw meteen voor een acute uitzetstop. Hoe kunnen er nog kinderen worden uitgezet als er wellicht een versoepeling van de regels komt? Het is olie op het vuur, maar D66 en CDA kunnen niet anders dan kleur bekennen. Opeens is er ook een Kamermeerderheid om meteen het strenge asielbeleid te ondergraven.

Bij andere partijen bestaat het vermoeden dat Voordewind ‘solo’ opereert als hij de inzet via de krant verhoogt, maar volgens de ChristenUnie is er wel degelijk afstemming met partijleider Gert-Jan Segers. Hoeveel invloed die heeft op zijn eigenzinnige Kamerlid blijft wel de vraag.  Tijdens de formatie van Rutte III garandeerde Segers dat hij vijf zetels kon leveren, maar dat ging maar net goed. Tijdens de fractievergadering waarin de ChristenUnie moest instemmen met het regeerakkoord, zonderde Voordewind zich nog af van zijn partijgenoten. Bevangen door twijfels. Moest hij dit kabinet aan een meerderheid helpen? 

Uiteindelijk is Voordewind binnenboord gebleven, maar zijn verzet tegen de asielparagraaf verdwijnt nooit. Nog in december 2018 roept hij de fractiespecialisten van de vier regeringspartijen bijeen om opnieuw te praten over het kinderpardon. VVD en CDA zien dan nog niets in een versoepeling.

Op de achtergrond sluimert ondertussen onvrede over de para-parlementaire methodes van het CU-Kamerlid. Het vermoeden bestaat dat Voordewind de onrust onder het CDA-kader doelbewust aanwakkert, onder meer via zijn contacten in kerken en bij asieladvocaten. Zelf draait de predikantenzoon er ook niet omheen: hij heeft iedereen die bij hem pleit voor een kinderpardon doorverwezen naar het CDA. Daar ligt de sleutel.

Dat nu toch zo’n zeshonderd kinderen en hun familieleden mogen blijven, is een persoonlijke triomf voor Voordewind. Het laat ook zien hoe invloedrijk een kleine fractie als de ChristenUnie in een versplinterd politiek landschap kan worden. Ongegeneerd speelt de partij het machtsspel. Met resultaat. Of, zoals Voordewind het zelf verwoordt: ‘De wonderen zijn de wereld nog niet uit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden