analyse vier lessen

Dit ging er mis bij de MSC Zoe containerramp

Hoe vrachtschip MSC Zoe 345 containers kon verliezen boven de Waddeneilanden is nog onduidelijk. Toch trachtte de Tweede Kamer woensdag al lering te trekken uit de ervaringen van betrokkenen. Vier harde lessen uit de containerramp.

Een bergingsschip takelt een lege container van het schip Blue Bella om overboord geslagen puin van de MSC Zoe te bergen. Beeld ANP

Hoe kon het gebeuren dat 345 containers in de nacht van 1 op 2 januari boven de Waddeneilanden over boord van de MSC Zoe sloegen? Onderzoeken van het Openbaar Ministerie, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) en de Onderzoeksraad Voor Veiligheid (OVV) naar de toedracht van de containerramp laten op zich wachten. Niettemin togen betrokken bestuurders en organisaties woensdag naar de Tweede Kamer om hun inzichten te delen.

De Waddeneilanden vragen al sinds 2007 aandacht van de Tweede Kamer voor de grote risico’s die gepaard gaan met de scheepvaart boven onze mooie eilanden, zei Ineke van Gent. De burgemeester van Schiermonnikoog sprak tijdens een hoorzitting namens de vijf Waddeneilanden. ‘Iedereen vindt het verschrikkelijk. Maar na enige tijd gaan we over tot orde van de dag, wijst iedereen naar Europa en naar elkaar. Dit moet de laatste keer zijn. De tijd voor krokodillentranen is voorbij.’ Welke lessen moeten er worden getrokken uit de containerramp?

1. Beter toezicht, slimme containers

Containerschepen zijn de werkbijen van de mondiale consumptiemaatschappij. Niet minder dan 90 procent van de goederen wordt over zee vervoerd, in zo’n 130 miljoen containers per jaar. Moderne vrachtschepen zijn enorm: de MSC Zoe is 395 meter lang en heeft plaats voor ruim 19 duizend containers.

‘Schepen zijn de grootste constructies op aarde, maar varen op een vloeibare weg, onder sterke invloed van golven, wind en stroming’, aldus Bas Buchner, directeur Maritiem Research Instituut Nederland. Jaarlijks slaan er wereldwijd ongeveer 1.700 containers overboord, in Nederland 25.

De concurrentie in het containertransport is moordend, de marges zijn klein, de controle is miniem. De toenmalige Inspectie van Verkeer en Waterstaat concludeerde tien jaar geleden dat de helft van de geïnspecteerde schepen in de haven van Rotterdam zich niet aan de laadregels hield.

De Inspectie voor Leefomgeving en Transport begon vorige maand met een nieuwe controleactie. Gerard Baks van sjorbedrijf International Lashing Service B.V. weerspreekt dat schepen vaak slecht worden beladen. ‘Dat is echt geen schering en inslag. Anders lag de Noordzee vol containers.’

De eilandburgemeesters willen niettemin dat er beter toezicht komt op het laden en ‘sjorren’ van de vracht. Ook moeten er sensoren in de containers komen, zodat ze op de zeebodem te lokaliseren zijn en hun inhoud snel bekend wordt. De Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders is ook voor ‘slimme’ containers. Nu duurde het twee weken voordat bekend was hoeveel containers de MSC Zoe had verloren. De vrachtbrief van het schip is nog steeds niet openbaar, waardoor onbekend is welke stoffen zijn vrijgekomen.

2. Niet altijd de kortste route

De Noordzee is met ruim 260 duizend scheepsbewegingen per jaar een van de drukste zeeën ter wereld. Boven de Waddeneilanden zijn twee vaarroutes. De MSC Zoe koos aanvankelijk de ondiepere maar kortere (en dus goedkopere) route oostwaarts, vlak boven de eilanden langs. Pas nadat er lading overboord ging, werd de koers verlegd en voer het schip verder door het diepere, meer noordelijke traject.

Zwaarbeladen schepen moeten niet vlak boven de eilanden varen in relatief ondiep water, vinden de burgemeesters. De oorzaak van het incident met de MSC Zoë moet volgens hen daar in gezocht worden: ‘Te ondiep water, te diep beladen, een zandbank en een fikse storm uit het noordwesten zijn de ingrediënten die tot deze ramp hebben geleid.’ De kustwacht zou volgens Ineke van Gent risicoschepen voortaan naar de noordelijke route kunnen dirigeren. Maar de kustwacht zelf toont zich terughoudend: misschien zijn verloren containers verder op zee juist lastiger te bergen.

3. Meer regie

Goede bedoelingen en helpende handen genoeg, toen duidelijk werd hoeveel meuk aanspoelde op de stranden van de Waddeneilanden en aan de vaste wal. Hartverwarmende burgerinitiatieven kwamen op touw. Maar: een lijn zat er niet in. Na een paar dagen stonden de vrijwilligers werkloos op Schiermonnikoog.

Alle betrokken organisaties en overheden zijn het erover eens: het ontbrak aanvankelijk aan regie. Op het water is duidelijk wie de aanspreekbare toezichthouder is: Rijkswaterstaat. Op het land, op de eilanden en kwelders is de verantwoordelijkheid diffuus. De eilanden, waddenprovincies, terreinbeheerders, natuurorganisaties, Rijkswaterstaat – iedereen heeft ermee te maken maar niemand gaat erover. Met name natuurorganisaties en landschapsbeheerders voelden zich buitengesloten. Contacten moesten noodgedwongen ‘via via’.

Het Waddengebied heeft in voorkomende gevallen behoefte aan regie, zegt bijvoorbeeld Lutz Jacobi van de Waddenvereniging. ‘Eén Beheerautoriteit’, zoals aangekondigd in het regeerakkoord. Maar gevormd is die nog niet.

Procedures voor crisismanagement zijn bovendien toegespitst op de veiligheid van burgers en niet geschikt voor milieurampen. Anders dan bij olievervuiling ligt voor aangespoelde lading geen calamiteitenplan in de la. Diverse organisaties pleiten voor de optie ‘Groene GRIP’- een ecologische noodtoestand waardoor instanties kunnen doorpakken.

4. Garanties voor schade

De rederij van de MSC Zoe verklaarde meteen: wij zullen alle schade vergoeden. Maar voorlopig komt daar niks van terecht. Van eilandgemeenten die overuren van ambtenaren en de inzet van speciaal materieel willen declareren, tot vissers die hengelen naar rommel en met kapotte netten achterblijven: ze zagen nog geen schadeclaim uitgekeerd.

Rijkswaterstaat is met hulp van een landsadvocaat met de reder in de slag om tot een regeling te komen. Een suggestie is dat de rederij een fonds moet instellen. Maar aangezien de scheepseigenaar nog zo weinig sjoege geeft, gaan er ook stemmen op om het ministerie van Infrastructuur en Milieu borg te stellen.

En dan gaat het nog niet eens over de ecologische schade op langere termijn. Hoe becijfer je de minder zichtbare vervuiling door miljoenen minuscule plastic bolletjes? Arjen Kok van Natuurmonumenten: ‘We zijn nog niet van deze ramp af.’

Op Schiermonnikoog werd het leger ingezet om de aangespoelde rommel van het vrachtschip MSC Zoe te helpen opruimen. Ook eilanders en toeristen staken de handen uit de mouwen. ‘We moeten niet zeuren. Dit is onze consumptiemaatschappij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden