Dit Estse Unesco-erfgoed, waar vrouwen de baas zouden zijn, kan de leegloop niet tegenhouden

'Het is alsof het plafond op ons afkomt'

Unesco breidt zijn werelderfgoedlijst dit jaar uit met 21 locaties. Het Estse eiland Kihnu is sinds 2003 beschermd. Dat is goed voor het toerisme, maar de leegloop gaat gewoon door.

Een inwoner rijdt op haar Sovjet-scooter over het eiland. Foto Hollandse Hoogte / VII Photo / Redux

Plots is er de stilte. Toomas Pajula heeft de buitenboordmotor uitgezet en laat het bootje meedeinen op de kalme, nauwelijks voelbare golfslag. Achter hem is van het Estse eiland Kihnu een streepje over. 'Eigenlijk zou je hier twee uur lang zo moeten dobberen', zegt Pajula. 'Met een fles goeie wodka erbij.'

De uitgestrekte zee is voor de 64-jarige schooldirecteur Pajula een plek om te ontsnappen. Na schooltijd kan hij tussen de zeehonden en aalscholvers die ene gekmakende gedachte vergeten. De gedachte dat Kihnu, een vlekje voor de kust van Estland met een eigen dialect en rijke folklore, hard op weg is uit te sterven.

De VN-erfgoedorganisatie Unesco kende Kihnu in 2003 de status toe van 'meesterwerk van oraal en immaterieel erfgoed'. De titel dankt het eilandje aan zijn voorchristelijke dans- en liedcultuur, de traditionele truien en rokken en het lokale dialect - het Kihnu Kiel, dat tegenwoordig weer op school wordt gegeven.

De VN-status heeft het toerisme een stevige impuls gegeven, maar ondertussen gaat de leegloop door. Op Kihnu wonen nog krap vierhonderd mensen, onder wie ongeveer 130 gepensioneerden. Jongeren doen hun middelbare school op het vasteland en keren niet meer terug.

Ooit waren er meer dan honderd leerlingen, nu 28, zegt Pajula. 'Het is alsof het plafond op ons afkomt.' Het eiland staat daarin niet alleen. Dertien van de vijftien regio's in Estland krimpen, vooral door een laag geboortecijfer. Postkantoren en banken in de periferie sluiten hun kantoren, gemeentes worden uit nood samengevoegd.

Tussen de slaperige schapenweiden van Kihnu kun je naar een postkantoor of bank lang zoeken - die zijn er niet. Politie evenmin, en de tandarts komt eens per anderhalf jaar kijken of hij de gebitten nog terug herkent.

Lees verder onder de afbeelding.

Vrouwen met traditionele klederdracht met de voetjes van de vloer. Foto Hollandse Hoogte / REX by Shutterstock

Vrouwen de baas

Wat er wel is: twee wegen, een kerk en een klein historisch museum. Iedere vrijdag spoeden de oudjes zich om twee uur naar het winkeltje van Kaie Lehtpuu om de laatste roddels uit te wisselen en aanwezig te zijn wanneer er verse melk en leverworst van het vasteland geleverd wordt. 'Op Kihnu', zegt Saima Klaas (65) van onder haar omgeknoopte zakdoek, 'kun je nog gewoon op een steen in het bos zitten en niks doen.'

Klaas fietst in traditionele dracht over het eiland. Voor de verticaal gestreepte vrouwenrok geldt een simpel principe: jonge meisjes dragen ze rood afgewisseld met bonte kleuren. Als een familielid overlijdt komen er zwarte strepen bij. Getrouwde meisjes, verklappen inwoners met een knipoog, dragen er een schort overheen. Geen schort betekent: beschikbaar.

Meer nog dan door de bijzondere VN-status is Kihnu bekend geworden door het wijdverbreide idee dat vrouwen op Kihnu de baas zijn. Reiswebsites prijzen het eiland aan als een heus matriarchaat, een van de weinigen op aarde: de mannen gaan uit vissen, de vrouwen nemen de besluiten.

Maar is dat wel zo? 'Het is een verhaal waar je leuk geld mee kunt verdienen', zegt schooldirecteur Pajula als hij vissersoveral en kaplaarzen heeft verruild voor pak en stropdas. 'Maar er klopt niets van! Ik schrijf hier mijn doctoraalscriptie over, het is pure fantasie. De vrouwen hier zijn ijdeler dan de mannen, ze hebben die aandacht nadrukkelijk opgezocht. Antropologen zijn vervolgens studies gaan schrijven over de door vrouwen gedomineerde cultuur.'

Mythe of niet, de oorsprong van het verhaal is helder. Kihnu leefde van de visserij voordat de Sovjetbezetters kwamen en de Kihnuïten lieten werken op kolchozen. De mannen waren vaak lange tijd op zee, vrouwen droegen de gemeenschap. Luister maar naar de burgemeester Ingvar Saare, 30 jaar oud en man: 'Onze vrouwen zijn sterk en betrouwbaar. Mannen staan wat meer op de achtergrond. Het zijn vrije geesten, ze willen het water op.'

Op zijn 23ste werd Saare - dikke montuurbril, casual trui - al burgermeester, 'een jaar nadat ik op mijn studentenkamer nog videospelletjes zat te spelen.' Zijn tweede baantje is het verhuren van fietsen in de haven. De reden dat kiezers voor hem vielen: 'Ik was jong en energiek, wilde dingen gedaan krijgen.' Saare weet zeker dat Kihnu niet zal uitsterven. 'Het is in de geschiedenis vaker voorgekomen dat we met weinig waren. Telkens zijn er mensen van het vasteland hierheen gekomen.' Zijn plan om Kihnu aanlokkelijker te maken: de bouw van appartementen voor korte-termijnhuur, waar Esten van het vasteland een paar maanden per jaar kunnen wonen.

Lees verder onder de afbeelding.

De meeste mannen van Kihnu zijn vaak op zee, om te vissen. Foto Hollandse Hoogte / VII Photo / Redux
Verkeerssituatie in Kihnu. Op het eiland rijden nauwelijks auto's. Foto Hollandse Hoogte / Wim Oskam

Zwartste scenario

Sommige eilandbewoners bereiden zich voor op het zwartste scenario. Mare Mätas (41), de drijvende kracht achter de Unesco-status, overweegt nu een andere VN-status aan te vragen, die voor 'inheemse volkeren'. Zo zouden de gebruiken van Kihnu extra bescherming kunnen krijgen. Het ingewikkelde aan zo'n status is dat alleen de Estse regering er vervolgens iets mee kan doen, niet het eiland zelf. Burgemeester Saare gruwt van het idee. 'Bij die term moet ik denken aan de Inuït uit Groenland, die ver van de bewoonde wereld leven. Wij zijn geen Inuït!'

Langs een onverhard weggetje in het bos staat het houten huisje van Virve Köster - artiestennaam Kihnu Virve. Klein en breekbaar, 89 jaar oud, zit ze op de bank sokken te breien ter grote van twee ovenwanten. 'Voor mijn zoon, hij past ze precies.' Kihnu Virve schat dat ze in haar leven zeker driehonderd liedjes geschreven heeft. Veel gaan over smart, liefdesverdriet en verlies.

Alles heeft Kihnu Virve meegemaakt: de komst van de Sovjets, de deportaties onder hun bewind, de strenge vorst die kwam en ging. Ze leeft sinds de dood van haar man alleen, haar rok is meer zwart dan rood. De leegloop van het eiland maakt haar verdrietig, zegt ze. Dan, zachtjes en onaangekondigd, begint ze te zingen. 'De zee van het leven, waarom komen je golven zo snel? Kun je ze kalmeren voor ze het strand raken?'