Dit D66-duo waakt over de progressieve kroonjuwelen

Knap politiek handwerk van Pia Dijkstra en Vera Bergkamp leidde in de nadagen van Rutte II plots tot een progressieve doorbraak op drie omstreden dossiers. Houdt het D66-duo ook na volgende week de wind in de rug?

Pia Dijkstra (links) en Vera Bergkamp.Beeld Linelle Deunk

Ver verwijderd van de bon mots en prefabs van de lijsttrekkers werken twee Kamerleden van D66 gestaag aan regelgeving voor de grote morele dilemma's die spelen in de samenleving, en dus ook in de politiek. Ze hebben drie ethische kwesties onder hun beheer. Kwesties waarin de Nederlandse identiteit minstens zo luid doorklinkt als in de debatten over het Wilhelmus, dichte grenzen en de islam. En waarover Den Haag na 15 maart zomaar ineens heel anders kan denken.

Twee van die kwesties - orgaandonatie en de wietwet - zijn tijdens Rutte II door de Tweede Kamer geloodst. Het derde vraagstuk - voltooid leven - moet tijdens de volgende regeerperiode tot een wet leiden. Hoe precair dat proces is, bleek donderdag, toen Mark Rutte liet weten dat hij de komende kabinetsperiode wellicht nog geen wet over voltooid leven wil. 'Bij twijfel niet doen', zei hij. Hij gaat daarmee in tegen zijn eigen verkiezingsprogramma en tegen VVD-minister Edith Schippers. Regeringsdeelname van het CDA en de ChristenUnie zou wetgeving verder onder druk zetten.

Democratische vernieuwing - het referendum, gekozen burgemeesters - heeft als kroonjuweel van D66 veel van zijn glans verloren. Sinds Els Borst en Boris Dittrich zijn daar andere kroonjuwelen voor in de plaats gekomen: ethische - en vaak ook medisch-ethische - kwesties. De zorg daarvoor ligt in handen van Pia Dijkstra en Vera Bergkamp; zij zijn de hoeders van het immateriële erfgoed van D66 geworden. Onder hun handen stolt de voortgaande secularisering van Nederland in wetten.

Dijkstra en Bergkamp vormen een vanzelfsprekend duo. Ze delen een werkkamer, hun bureaus staan tegenover elkaar in de vleugel van D66. Successen vieren ze samen, ze evalueren debatten, steunen elkaar als er anonieme verwensingen komen. De medisch-ethische agenda van Borst, die aan de wieg stond van de euthanasiewetgeving, was ooit voor beiden de voornaamste reden om lid van D66 te worden.

Ook in hun werkwijze lijken ze op elkaar. Geen politieke dieren die achter het incident van de dag aanlopen, maar netwerkers en dossiervreters die stug aan wetgeving bouwen en daarbij niet meer lawaai maken dan strikt noodzakelijk is. Hun kracht is politieke ambachtelijkheid; ze vinden bondgenoten op onverwachte plekken, ook als zelfs partijgenoten weinig vertrouwen hebben in een goede afloop.

Partij en achterban herkennen wat ze doen; het hoofd van Dijkstra (nummer 4 op de lijst) prijkt - een beetje tegen heug en meug - groot op de campagnebussen. Bergkamp steeg naar de zesde plaats op de lijst.

Met orgaandonatie is Dijkstra al bezig sinds ze in 2010 in de Tweede Kamer kwam. De eerste gesprekken met juridische adviseurs van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport had ze een jaar later. Nog weer vijf jaar daarna, in 2016, werd de wet die moest regelen dat iedereen in beginsel orgaandonateur is, een vrije kwestie in de Kamer. Wat betekent dat ieder Kamerlid volgens zijn eigen overtuiging mag stemmen, ongeacht het fractiestandpunt.

Ze polste iedereen, ook de confessionele partijen. Al besefte ze dat dit op grond van hun overtuiging een kansloze missie was. 'Met Kees van der Staaij was dat gesprek heel kort, daar zat geen opening. Met Carla Dik-Faber van de ChristenUnie was er een inhoudelijke uitwisseling. Hanke Bruins Slot van het CDA heeft de boot steeds afgehouden. Heel vreemd.'

Nadat ze haar voorstel in de fractievergadering had uiteengezet, zegde ook 50Plus steun toe. Totdat op de dag van de stemmingen Henk Krol alsnog second thoughts bleek te hebben en zijn steun introk. 'Dat is niet zo best, Henk', had ze gezegd. Later die dag ging hij opnieuw door de bocht. Omdat Frank Wassenberg, Kamerlid van de Partij voor de Dieren en verklaard tegenstemmer, zijn trein miste, werd het wetsvoorstel aangenomen: met 75 tegen 74 stemmen. Een meerderheid van de VVD en de hele PVV stemde tegen.

De uiterst krappe marge bracht haar niet aan het twijfelen. Van de Long Alliantie, de Nierstichting, van transplantatieartsen en patiëntenverenigingen krijgt ze al jaren signalen dat er te weinig donoren zijn. 'Dan weet je dat je moet doorzetten.'

Pia DijkstraBeeld Linelle Deunk

Wietwet

Een vergelijkbaar parcours doorliep de wietwet van Bergkamp. Al vele jaren wil D66 af van de constructie waarbij de verkoop van softdrugs gedoogd wordt, maar de productie niet. Toen Bergkamp dat dossier overnam van Magda Berndsen, leek er geen leven in te zitten. Dit moest maar in de formatie geregeld worden, was de gedachte. 'Ik vond het wel een uitdaging te proberen dat nog deze kabinetsperiode te regelen.' Dat door de illegale productie de criminaliteit in de zuidelijke provincies steeds meer overlast veroorzaakt, hielp om momentum voor verandering van de wetgeving te krijgen.

Met een lange reeks gesprekken, ook met splinterfracties als Houwers, Klein, 50Plus en Van Vliet, kreeg ze het dossier in beweging. Zo bracht Tunahan Kuzu van Denk in dat ontmoedigingsbeleid een belangrijk onderdeel van de wet zou moeten zijn. Voor de zomer bleek dat VNL, de bundeling van twee ex-PVV'ers, de doorslag kon geven. Na een gesprek met de top van D66 was de steun van VNL-voorman Jan Roos verzekerd.

'Wat scheelde was dat de PvdA zich losser begon op te stellen ten opzichte van coalitiepartner VVD', zegt Bergkamp. 'En door de oproepen van burgemeesters uit Noord-Brabant en Limburg, die vaak waarschuwen voor drugscriminaliteit, is de publieke opinie gaan schuiven. Dit was het moment. Aan het begin van de kabinetsperiode was dit niet gelukt.'

Vera BergkampBeeld Linelle Deunk

Zodra zich een Kamermeerderheid begon af te tekenen, zetten VVD en CDA een vertragingstactiek in, met struikelblokken in procedurevergaderingen. Desondanks werd de wet vlak voor het reces, op 20 februari, aangenomen: met 77 tegen 72 stemmen. VVD en CDA - mogelijke partners van D66 in een volgende regering - bevolkten met de PVV het kamp van de tegenstemmers. Met name het CDA staat er geharnast in. Hoe kan mevrouw Bergkamp met droge ogen beweren dat dit een veiligheidsaspect oplost, was de reactie van CDA'er Madeleine van Toorenburg.

'Mij gaat het vooral om de volksgezondheid', zegt Bergkamp. 'Wiet is het enige product dat verkocht wordt zonder kwaliteitscontrole.' Ze ziet de wet als opstap naar legalisering. 'Nederland als gidsland voor drugsbeleid - dat geeft ons een bijzondere positie in Europa.' Daar komt de identiteit om de hoek kijken.

De wet over voltooid leven zal door weer een heel andere coalitie moeten worden gedragen. Hier gaan D66 en VVD gedeeltelijk gelijk op. De wet is aangeslingerd door een burgerinitiatief uit 2011. Het kader ervan ligt al een paar jaar klaar. Alleen de persoonlijke invulling, met levenseindebegeleiders die de wens om te sterven moeten beoordelen, was nog niet bedacht. Vandaar dat het - Dijkstra formuleert diplomatiek - 'helemaal niet goed voelde' toen minister Schippers in oktober een regeringsinitiatief aankondigde. 'Ik dacht: ze willen mij m'n wet uit handen nemen.'

Na overleg met Schippers bleek dat het ene initiatief het andere niet hoefde uit te sluiten. De wet zou een Kamerinitiatief blijven, om de politieke lading ervan te verminderen. Voor opname in een regeerakkoord ligt het onderwerp vooralsnog te gevoelig.

Zelfbeschikking

De gemeenschappelijke noemer van die drie initiatiefwetten is zelfbeschikking, vertaald in uitbreiding van de persoonlijke vrijheid. 'Mensen moeten het recht hebben iets te gebruiken waaraan een risico zit', zegt Bergkamp over de gedoogconstructie voor wietteelt. 'Het is heel geruststellend te kunnen vragen om iets wat er nog niet was: hulp bij het sterven als je niet onder de euthanasiewet valt', zegt Dijkstra. 'Je tilt het uit de taboesfeer, ook voor mensen die er geen gebruik van zouden maken. De generatie die nu ouder wordt, is al een leven lang gewend alles zelf te beslissen.'

De Wet voltooid leven is nog niet klaar om behandeld te worden. Na de aankondiging van Schippers stak een politieke storm op: stervensbegeleiding zou een perverse manier zijn de zorgkosten te beperken. 'Dat vond ik verkeerde, nare kritiek', zegt Dijkstra nu. Ook de leeftijdsgrens - die nu op 75 jaar staat - is nog onderwerp van discussie.

Over de Wet op de orgaandonatie kreeg ze furieuze reacties. 'Ik ga je overrijden, dan kun je zelf al je organen doneren', voegden anonieme bedreigers haar toe. Dijkstra: 'Veel woede komt voort uit onbegrip. Mensen moeten snappen dat niemand verplicht donor wordt.' Het debat over voltooid leven is minder heftig. 'De behoefte is veel groter dan wij weten. Hier gaat het echt om zelfbeschikking.'

Na 15 maart zullen de politieke verhoudingen anders zijn. D66 groeit wellicht, VVD en PvdA krimpen waarschijnlijk; het CDA, dat geen van deze drie initiatieven steunt, staat op winst en is nu al groot in de Eerste Kamer, die zich over orgaandonatie en de wietwet moet gaan buigen. Bergkamp: 'Ik ga stap voor stap de senatoren overtuigen, elke stem bevechten en horen wat ze nodig hebben. Een progressieve Tweede Kamer kan een gunstige invloed hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden