'Disney, da's pas erg'

De stadia van bewustwording: je ziet de sporen van de buffel, je ziet de buffel, je pakt de buffel bij de horens, je temt hem en rijdt er op naar huis, je zit voor je huis en vergeet de buffel....

Deze Zen-boeddhistische symboliek wordt door Peter Vos (Utrecht, 1935) vertaald met afbeeldingen van een boomtak en een mus. Maar wel met hetzelfde resultaat: verlichting.

'Het is een provinciaalse benadering. Maar ik ben provinciaals en mijn werk ook. Ooit ben ik drie maanden in Zweden geweest, toen kreeg ik heimwee. Ik heb geen behoefte door te breken in het buitenland. Er zijn wel eens tekeningen van mij verschenen in The New York Review of Books. Ze wilden meer, maar het werd zo rottig afgedrukt en ik had geen zin om originelen op te sturen. Ik vind het ook niet prettig als mijn tekeningen te ver weg raken. Het is dan net alsof je kinderen emigreren. Als die Amerikanen mijn soort prenten willen hebben, dan moeten ze die zelf maar maken.'

Vandaag wordt Peter Vos in het Casino van Eindhoven de Ton Smits-penning uitgereikt. Vos voelt zich meer illustrator dan cartoonist. Daarom reageerde hij vijf jaar geleden niet toen hij een brief kreeg van de Nederlandse Cartoonistenvereniging, die vroeg of hij deze oeuvre-prijs wilde accepteren. Vos ging er blind van uit dat de organisatie eigenlijk Peter van Straaten bedoelde. Daar kwam nog bij dat hij in die tijd druk was de belastingdienst van zijn lijf te houden.

Ook nu meende hij dat men eigenlijk Van Straaten op het oog had. Een vergissing die wel minder vaak, maar nog steeds wordt gemaakt. Vos kan zich de teleurgestelde blikken in de ogen van uitgevers nog goed herinneren als hij met een map langskwam en moest bevestigen dat hij niet die andere Peter was.

Ze hebben meer gemeen dan hun voornaam en leeftijd. Beiden hebben een melancholieke inslag, wat ze de perfecte Carmiggelt-illustratoren maakt, en beiden hebben Vrij Nederland als basis. Maar tegenover de grove schetslijnen van Van Straaten, staat het minutieus pointillisme van Vos. En terwijl Van Straaten net zo goed schrijver kan worden genoemd, weert Vos tekst zo veel mogelijk uit zijn werk.

'Als ik tekst bij een tekening nodig heb, vind ik dat een zwaktebod. Er zijn natuurlijk uitzonderingen. Zo heb ik eens een slapende leeuw getekend - die maffen zo'n twintig uur per dag, da's nog eens poseren - met daaronder de tekst Je maintiendrai.'

De leeuw is het handelsmerk van Vos. In 1960 debuteert het beest in het Vrij Blijvend-hoekje van Vrij Nederland, inmiddels de rubriek Terzijde. De teksten waren in het begin van Hugo Brandt Corstius en Rinus Ferdinandusse. Vos en Ferdinandusse kennen elkaar uit hun Propria Cures-periode, eind jaren vijftig.

Theo Sontrop, een andere redacteur van het studentenblad, sorteerde als werkstudent brieven op het Amsterdamse postkantoor. Zijn oog viel op een sierlijk betekende enveloppe met afzender Peter Vos. Hij zocht de tekenaar op en nam hem mee naar PC. Via Ferdinandusse kwam hij later bij VN. Ferdinandusse opent in Eindhoven de tentoonstelling van Peter Vos, op voorwaarde dat er geen onbegeleide kinderen hinderlijk voor zijn voeten lopen.

De leeuw was een idee van Ferdinandusse. Het lukt Vos om het beest in telkens andere standen en gedaanten af te beelden. Hoewel zijn fantasie soms eigenaardige draaien maakt, vindt Vos dat zijn scheppingen organisch bestaanbaar moeten zijn. Werken op deze manier geeft hem het idee een absoluut monarch te zijn op het kleine witte, vierkante eilandje. Een macht die dicht bij het goddelijke komt.

'Ik ben een individualist. Ik wil van niemand afhankelijk zijn en teken eigenlijk alleen voor mezelf. Daarom wil het ook niet boteren tussen de reclamewereld en mij. Dan heb je te maken met een assistent, een art-director en nog veel meer bureaumensen. Er is altijd wel iemand die zegt dat de tekening over moet. En dat doe ik niet.

'De enige voor wie ik wèl iets over maakte was Renate Rubinstein, maar dat was eigenlijk mijn zusje. Voor de omslag van Naar de bliksem? ik niet, had ik een tekening van Renate gemaakt in haar ochtendjas in de tuin. Ze vond dat je kon zien dat ze ziek was. Ze had toen nog niet openbaar gemaakt dat ze multiple sclerose had. Ik heb een nieuwe omslag gemaakt, maar uiteindelijk heeft ze toch voor de eerste versie gekozen.

'Haar werkmethode sprak me enorm aan. Het liefst droeg zij een Tarnkappe, die haar onzichtbaar kon maken. Als niemand op je let, observeer je het scherpst. Ook ik ga graag in het decor op, een schutkleur zou me wel wat lijken.'

De officiële kunstkritiek, die vernieuwing als belangrijkste kunstvoorwaarde ziet, beschouwt de natuurminiatuurtjes, de eindeloze leeuwvariaties en ontelbare mussen, reigers en andere vogels van Peter Vos als ongeëspireerd en saai. Eigenlijk vindt men dat een zichzelf respecterend kunstenaar zich helemaal niet met de natuur bezig mag houden.

'Elk onderwerp is goed, als je maar de diepte in gaat. Het is een wijkende horizon: je wordt steeds beter, maar je eisen worden ook steeds hoger. Je kunt op allerlei manieren tegen natuurkunst aankijken. Het is een wereldtaal, maar met allerlei dialecten.

'Ik begrijp de Stedelijk Museumsnob niet. Hij lijkt een beetje op een burgerlijk mannetje in een cartoon van Jules Feiffer, dat naast een hippe alternatieveling loopt en zegt: ''Why can't I be a non-conformist, like everybody else?''. Het heilig verklaarde originaliteitsprincipe is de dood in de pot. Ik wil niet alleen voor de loge tekenen, maar ook voor het schellinkje.

'Disney. . . da's pas erg. Het is verschrikkelijk wat die man heeft gedaan. Alles wat interessant is aan het leven of aan de boeken waar hij met zijn vieze vingers aan heeft gezeten, heeft hij er feilloos uit weten te krijgen. Van Pinocchio, Sneeuwwitje, Aladdin en alle dieren heeft hij de scherpe randjes afgehaald. Hij maakt alles rond en pompt het op. Konijnen en pinguins zijn echt hele mooie beesten, maar niet bij Disney. Hij heeft een verderfelijke invloed gehad.'

Prenten van Peter Vos, Opland en Bert Witte,in het Casino te Eindhoven, tot 15 augustus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden