Discussie rond sleepnetwet komt maar niet op gang: het zal wel, lijkt de kiezer te denken

Het is moeilijk voor te stellen dat het campagnegeweld nog losbarst

Rond het referendum over de inlichtingenwet komt de discussie amper op gang. Een schril contrast met de Oekraïnecampagne van 2016. Hoe valt dat te verklaren?

Initiatiefnemers Marlou Gijzens, Luca van der Kamp en Nina Boelsums reageren enthousiast als ze horen dat er een referendum komt over de sleepwet, tijdens de openbare zitting in Nieuwspoort over het referendum rondom de de Wet op de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Beeld anp

Doorgaans doen zij hun werk in stilte en buiten de schijnwerpers. Nu 'hun' wet ter discussie staat, zijn AIVD-directeur Rob Bertholee en MIVD-baas Onno Eichelsheim de vooruitgeschoven posten van de ja-campagne. Het kabinet leunt vooralsnog achterover en ziet dat het goed gaat. Vorige week was Bertholee te gast bij het tv-programma DWDD. Hij verzekerde de 1,3 miljoen kijkers dat de geheime diensten met de nieuwe wet niet 'zomaar' een hele wijk kunnen aftappen. 'Waar is dan het idiote, groteske misverstand ontstaan dat er een 'sleepwet' is?', reageerde Van Nieuwkerk met de handen in het haar.

Bertholee schoof eerder al aan bij het programma College Tour. Defensie-collega Eichelsheim is onder meer op 17 maart bij het Sleepwetfestival in Nijmegen, waar hij tijdens een 'interactief debat' mag uitleggen wat 'ongerichte interceptie' betekent.

Minister Kajsa Ollongren van Binnenlandse Zaken, zowel verantwoordelijk voor de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) als voor het intrekken van de referendumwet, komt pas in de laatste twee weken voor het referendum in actie, met chatsessies en een socialmediacampagne. Andere ministers hebben van haar een spiekbriefje gekregen met een 'kernboodschap', voor het geval burgers naar de Wiv mochten informeren. Daar staat bijvoorbeeld op: 'De inlichtingendiensten zijn totaal niet geïnteresseerd in informatie van of over onschuldige burgers.'

Op 21 maart, gelijktijdig met de gemeenteraadsverkiezingen, stemt Nederland over de Wiv. Een ruime meerderheid van de Tweede en Eerste Kamer stemden reeds voor. Via het raadgevend referendum kunnen burgers met een nee-stem het kabinet adviseren om de wet te herzien.

Snuffelen

Critici vrezen dat de diensten met de nieuwe bevoegdheden onbeperkt kunnen snuffelen in de gegevens van onschuldige burgers. De Wiv verschaft de geheim agenten toegang tot de internetkabel en geeft ze de mogelijkheid op grote schaal digitale communicatie te onderscheppen.

Een 'sleepnetwet', zeggen de initiatiefnemers van het referendum. Een 'antiterreurwet', zeggen coalitie en kabinet. Die laatste lijken af te koersen op een overwinning. Vier keer peilde onderzoeksbureau I&O Research de stemming in het land. Telkens bleek de verhouding tussen voor en tegen circa 60-40. Wat wel veranderde: de groep twijfelaars groeide van zo'n 20 procent in het najaar naar 30 procent vorige maand.

Initiatiefnemers Luca van der Kamp en Nina Boelsums staan de pers te woord na afloop van de openbare zitting in Nieuwspoort over het referendum. Beeld anp

Twijfelaars

Het nee-kamp heeft alle twijfelaars nodig om de voorstanders in te kunnen halen. Dat gaat niet lukken, voorspelt onderzoeker Peter Kanne. 'De ervaring leert dat die 30 procent zich gelijkmatig zal verdelen over voor en tegen.' Hij verwacht weinig vuurwerk de komende weken. 'Ik kan me moeilijk voorstellen dat de campagne nog echt loskomt.'

Hij beschrijft het sentiment onder de kiezers als 'het maakt toch niet uit wat ik stem'. Dat gevoel is ingegeven door het EU-referendum van 2005, het Oekraïnereferendum van 2016 en het gegeven dat het kabinet de referendumwet afschaft. Kanne verwacht dat veel kiezers voor de raadsverkiezingen gaan stemmen en dan schouderophalend ook een vakje op het referendumbiljet zullen aankruisen. Het laatste raadgevend referendum dreigt als een nachtkaars uit te gaan.

Hoe anders was de stemming twee jaar geleden, toen het duo Thierry Baudet en Jan Roos, gewapend met matrozenmuts en sambadanseressen, namens GeenPeil door het land trok. Weblog GeenStijl bracht zijn troepen reaguurders in stelling. Particulieren genereerden aandacht met stroopwafels en bedrukte toiletrollen. Voorstanders van het Oekraïneverdrag zagen met lede ogen aan hoe de eurosceptici het debat domineerden.

Initiatiefnemers

Onder de activisten van toen lijkt onverschilligheid te heersen. De GeenPeil-campagne bestaat nog slechts uit een neutrale site met een opsomming van voor- en nadelen van de Wiv. Baudet hecht met zijn Forum voor Democratie meer belang aan de gemeenteraadsverkiezingen. PVV-leider Wilders kan geen expliciete tegencampagne voeren omdat hij voor de wet is.

De initiatiefnemers, een groep kritische studenten uit Amsterdam, wilden het debat ontketenen, maar kozen ervoor om niet ook de kar te trekken van de nee-campagne. Student Tijn de Vos verwacht desondanks dat het aantal nee-stemmers zal groeien. 'Wij hebben goede moed. Iedereen die weet hoe de wet werkt zal tegenstemmen.'

Het nee-kamp ontbeert prominente gezichten. Wat resteert is een bont palet aan critici die elk op hun eigen manier de twijfelaars proberen over te halen. Negentien organisaties en particulieren kregen subsidie voor een tegen-campagne. Vanuit de Kamer roeren de oppositiepartijen SP, GroenLinks en Partij voor de Dieren zich met spotjes en posters tegen de wet.


Voor, tegen of neutraal: je standpunt uitdragen kan met subsidie

Van de referendumcommissie kregen 61 particulieren en organisaties bij elkaar 1,5 miljoen euro subsidie. 11 van hen zijn voor, 19 tegen en 31 neutraal. Net als bij het Oekraïne-referendum zijn het niet alleen gerenommeerde organisaties maar ook obscure bedrijven en stichtingen, waarvan noch een website noch contactgegevens op internet te vinden zijn. De ontvangers moeten achteraf hun uitgaven verantwoorden. In 2016 moest eenderde van de initiatieven het geld terugbetalen. Drie voorbeelden van Wiv-campagnes met subsidie.

Tegen

Ruben 'Raspoetin' Marsman
48.106 euro

Marsman, eigenaar van de bv Raspoetin, haalde in 2016 het nieuws met zijn bedrukte wc-rollen tegen het Oekraïneverdrag. Dit keer verspreidt hij 440 duizend '3D-flyers' in alle provinciale hoofdsteden (de flyers zien er in de praktijk toch vooral 2D uit). De verzameldrang van de overheid slaat door, vindt Marsman. 'In de jaren negentig was het omstreden als een winkel een camera had. Kijk hoever we inmiddels zijn.' Hij pleit voor meer personeel voor de diensten in plaats van meer bevoegdheden.

Neutraal

Stichting F6
3.206 euro

De stichting wil jongeren betrekken bij de politiek. Mbo-studenten ontwikkelen een app gericht op jongeren. Directeur Peter Paul Kleinlooh: 'Een soort Flappy Bird waarbij je visjes moet vangen. Ben je voor de wet, dan wordt je net groter en je visjes kleiner. Als je tegen bent, wordt je net kleiner maar is het makkelijker om visjes te vangen. Geheel neutraal.' Wie het spel uitspeelt wordt verwezen naar een site met informatie over de Wiv.

Voor

'Dirk-Jan' van Keyservice
47.140 euro

Dirk-Jan wil niet met achternaam in de krant. Hij is eigenaar van Keyservice, een bedrijf dat onder andere Gastsprekers.nl beheert. Volgens het overzicht van de referendumcommissie wil Keyservice onder andere 'een website met een informatieve 'sleepwetapplicatie' maken. Dirk-Jan wil er inhoudelijk nog niets over zeggen. 'Ik heb daar een team op gezet. We komen er ook nog niet mee naar buiten.' Hij voert een voor-campagne voor 'de balans': 'De tendens is dat veel mensen in de samenleving over het algemeen tegen talloze dingen zijn. Iedereen zegt nee, nee, nee.'

Van de referendumcommissie kregen 61 particulieren en organisaties bij elkaar 1,5 miljoen euro subsidie. 11 van hen zijn voor, 19 tegen en 31 neutraal. Net als bij het Oekraïne-referendum zijn het niet alleen gerenommeerde organisaties maar ook obscure bedrijven en stichtingen, waarvan noch een website noch contactgegevens op internet te vinden zijn. De ontvangers moeten achteraf hun uitgaven verantwoorden. In 2016 moest eenderde van de initiatieven het geld terugbetalen. Drie voorbeelden van Wiv-campagnes met subsidie.


Beluister hier de podcast over de sleepnetwet

Er wordt veel geroepen en beweerd over de 'sleepwet' waar op 21 maart over gestemd mag worden. Wil je weten hoe het zit met de nieuwe inlichtingenwet? In vier podcastafleveringen gaat onderzoeksjournalist Huib Modderkolk in gesprek met Jonathan van het Reve en legt de voor- en nadelen van de wet uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.