Discriminatie altijd erg

Soms is een discriminerende opmerking zo subtiel, dat we hem niet meteen als zodanig herkennen. Toch lijden onze prestaties ook onder zulke opmerkingen, concludeert promovendus Sezgin Cihangir....

Hij kwam naar Nederland om heel hard te werken. Want Sezgin Cihangir (32) had een droom: terugrijden naar Turkije in een Mercedes, om te laten zien dat hij iemand is. De Turkse Koerd ging als afwasser in een restaurant werken, waar een groep studenten kwam eten. Cihangir vroeg wat ze zoal deden elke dag. We studeren psychologie, zeiden ze. ‘Dat antwoord veranderde mijn leven voorgoed.’ Twee jaar later zat hij in de collegebanken van de Vrije universiteit in Amsterdam en op 17 juni promoveert hij in Leiden op zijn proefschrift The dark side of subtle discrimination.

Subtiele discriminatie, wat is dat?

‘Een sollicitant die wordt afgewezen zal niet snel te horen krijgen dat etniciteit, leeftijd of huidskleur daarbij een rol heeft gespeeld. Hij krijgt eerder te horen dat hij is afgewezen omdat hij geen antwoord wist op de cruciale vragen, ook als dat niet de werkelijke reden is.’

Waarom beïnvloedt subtiele discriminatie onze prestaties?

‘Het slachtoffer wordt in het ongewisse gelaten over de werkelijke reden van de afwijzing. De sollicitant gaat aan zichzelf twijfelen en denkt dat hij het niet goed heeft gedaan. Iemand die openlijk wordt gediscrimineerd omdat hij allochtoon is, kan dat meteen plaatsen. Hij is niet afgewezen omwille van zijn eigen kwaliteiten, maar vanwege de vooringenomenheid van de ander. Hij hoeft niet aan zichzelf te twijfelen.’

Subtiele discriminatie is moeilijk te achterhalen. Hoe heb je dat toch gedaan?

‘We hebben sollicitaties nagebootst in een lab en studenten subtiel en openlijk gediscrimineerd. We hebben bijvoorbeeld de vrouwelijke studenten tien seksistische vragen gesteld. De vrouwen die openlijk gediscrimineerd werden, kregen te horen dat ze als vrouw niet geschikt waren voor de functie. Zij twijfelden niet aan hun eigen kunnen na de test. Vrouwen die subtiel werden gediscrimineerd kregen te horen dat ze geen goede antwoorden gaven op de cruciale vragen. Zij gingen wel twijfelen aan hun eigen kunnen en lieten zich achteraf negatief uit over zichzelf. Ze geloofden zelf dat ze het niet konden.’

Wie heeft er nou het meest last van deze subtiele discriminatie?

‘Dit is vooral funest voor mensen met een laag zelfvertrouwen vanwege eerdere negatieve ervaringen.

‘Deze negatieve ervaringen kunnen een vicieuze cirkel in gang zetten. Als mensen door subtiele discriminatie minder goed presteren lijkt het terecht ze verder te discrimineren. In situaties waar prestaties centraal staan, zoals tijdens opleidingen of op het werk, kan subtiele discriminatie desastreuze gevolgen hebben voor de slachtoffers.’

Hoe gaan mensen met discriminatie om?

‘Mensen zijn geneigd discriminatie voor zichzelf te reduceren. Ze ontkennen dat ze gediscrimineerd worden omdat ze dan worden afgedaan als klagers en zeikerds. Uit eerder onderzoek is gebleken dat mensen die beweren gediscrimineerd te zijn, negatief beoordeeld worden.

‘Als iemand openlijk gediscrimineerd wordt is hij geneigd zich te richten tot de ander. Ze worden boos en protesteren tegen deze onrechtvaardige behandeling. Iemand die subtiel wordt gediscrimineerd, wordt eerder boos op zichzelf.’

Wat kun je als sollicitant doen aan verkapte discriminatie?

‘Niet veel, maar je moet alert zijn. Niet alle vragen mogen gesteld worden. Veel vrouwen wordt bij een sollicitatiegesprek gevraagd of ze van plan zijn om zwanger te worden. Dit is een vorm van subtiele discriminatie, die helaas nog niet alle vrouwen meteen doorzien.’

Heeft zo’n vraag niet gewoon te maken met organisatorische moeilijkheden?

‘Nee, het feit dat zij straks misschien zwanger wordt mag geen reden zijn om haar wel of niet aan te nemen. Die vrouw kan, als ze zwanger wordt, met zwangerschapsverlof. Een man wordt een dergelijke vraag niet gesteld.’

Heb je zelf weleens te maken gehad met subtiele discriminatie?

‘Verscheidene malen. Bij mijn sollicitaties werd bijvoorbeeld gevraagd of ik de mooie sollicitatiebrief zelf had geschreven. Dat vond ik heel opvallend. Ze gaan er blijkbaar vanuit dat een allochtoon niet in goed Nederlands een sollicitatiebrief kan schrijven. Een Nederlander zou dit nooit gevraagd worden, omdat ze ervan uitgaan dat die het wel kan.’

Het moet onvoorstelbaar veel doorzettingsvermogen kosten om het van afwasser tot doctor in de psychologie te schoppen. Hoe is het jou gelukt?

‘Ik ben de juiste mensen tegengekomen. Ik heb echt veel hulp gehad van de mensen om me heen. Mijn begeleiders en familie om me heen waren cruciaal om zo ver te komen. Ik heb mijn ervaring later ook kunnen delen met mijn broertjes. Die zijn ook uit Turkije overgekomen en studeren nu aan een Nederlandse universiteit. Ik heb het moeilijke pad moeten bewandelen, om het hen uiteindelijk makkelijker te maken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden