Discreet patriottisme

‘Vallen er uit de vaderlandse geschiedenis nog andere lessen te trekken dan dat Nederlanders zich moeten doodschamen voor hun medeplichtigheid aan de misdaden van de Tweede Wereldoorlog en het kolonialisme?’, schreven de Diplom-Historiker Willem Velema en Hans Wansink vlak voor de jaarwisseling (het Betoog, 22 december)....

Rome,
Hun pleidooi voor een constructieve bejegening van de vaderlandse geschiedenis, waarbij het verhaal van Nederlands verleden ook dienst zou kunnen doen bij de integratie van mensen die graag Nederlander willen worden en zich dus onder de erfgenamen van zijn geschiedenis zouden willen scharen, richtte zich tegen een fundamentalistische cultuurrelativistische omgang met de geschiedenis. Die is allergisch voor alles wat naar nationalisme riekt en zij zou de boventoon voeren in de praktijk van de Nederlandse academische geschiedsbeoefening.

Rome,
Voor die mismoedige kritiek hebben Velema en Wansink zo op hun falie gekregen en met zulke onbesuisde argumenten (Forum, 3 januari), dat je bijna geneigd bent ze ongecontroleerd gelijk te geven. Als twee bekende Nederlandse hoogleraren geschiedenis, Remieg Aerts en Ido de Haan, gebeten reageren op een verwijt, dan moet er haast wel iets van aan zijn.

Rome,
Er zijn per slot van rekening in Nederland hele onderzoeksgroepen te vinden waar historici nog altijd niet bekomen zijn van het lezen van Benedict Anderson’s befaamde opstel van een kwart eeuw terug waarin werd betoogd dat de nationale staten en hun opvatting van vaderlandse geschiedenis een nare uitvinding zijn van de 19de eeuw. Die staten zouden een eenzijdige en geheel en al om propagandistische redenen verzonnen versie van hun voorgeschiedenis hebben vervaardigd om van hun verwarde ingezetenen brave staatsburgers te maken.

Rome,
Imagined Communities (denkbeeldige gemeenschappen) heet die truc bij Anderson, en even later is daar de al even succesvolle slogan Invention of Tradition (het uitvinden van tradities) aan toegevoegd, om andermaal te benadrukken dat de geschiedschrijving zoals die zich sedert de 19de eeuw manifesteerde het instrument van een ideologisch verblinde elite was. Een nationalistische elite: ook dat nog. Het zijn allebei betrekkelijk holle frasen, waarvan je niet kunt zeggen dat ze helemaal onzinnig zijn. Maar bij nadere bestudering blijkt de historische werkelijkheid telkens zoveel gecompliceerder dat zij algauw hun verklarende kracht verliezen. Zij zijn plat en minstens zo ideologisch gekleurd als de ideologische uitgangspunten die zij veinzen te ontmaskeren.

Rome,
Maar is de wereld van het knusse cultuurrelativistische geschamper de werkelijkheid van de Nederlandse geschiedschrijving? Ik bedoel, hebben Velema en Wansink gelijk wanneer zij de huidige Nederlandse historiografie verwijten de vaderlandse geschiedenis liefdeloos, ja, achterdochtig te beoefenen? Als je de nogal hysterische reactie van Remieg Aerts leest, die op grond van hun stuk in een keer deze hele krant tot collaborateur van het Verdonkisme bestempelt, zou je het geloven.

Rome,
Toch meen ik dat het allemaal net iets ingewikkelder is.

Rome,
En dat komt, vrees ik, doordat ik de boeken van die Nederlandse historici lees. Geen Diplom-Historiker, immers, dus altijd een enorme zin om iets te leren.

Rome,
Van de vijf boeken die verleden najaar werden genomineerd voor de Prijs voor het Beste Geschiedenisboek, gingen er vier over onderwerpen uit de Nederlandse geschiedenis. Eén daarvan was een biografie, dus die ging niet zozeer over Nederland als wel over één Nederlander. Het valt mij zwaar het winnende boek, Auke van der Wouds Een nieuwe wereld, over ‘het ontstaan van het moderne Nederland’ in de 19de eeuw, als een manifestatie van historiografisch cultuurrelativisme te zien. Integendeel: Van der Woud laat heel precies zien hoe dat Nederland vorm kreeg en wat wij daarvan kunnen leren. Ik heb de stellige indruk dat er zelfs een diep tragische ondertoon in zit, omdat wij niet meer lijken te willen leren van die traditie.

Rome,
In het vierde deel van de Geschiedenis van Amsterdam, een van de andere genomineerde boeken wordt een zo diepe liefde voor die stad beleden dat ik er, als geboren provinciaal, soms jeuk van kreeg. In Willem Otterspeers historiografische en karakterologische studie van de Nederlandse historicus Johan Huizinga, Orde en trouw, ten slotte, wordt met instemming en bewondering een hele reeks deugden van deze Groningse vaderlander besproken. Ik geloof dat hij ons, of ten minste de Nederlandse historici, zelfs ten voorbeeld wordt gesteld.

Rome,
Die lijst is gemakkelijk uit te breiden. Velema en Wansink mopperen op de commissie-Van Oostrom, omdat die haar voorstel voor een canon van de Nederlandse geschiedenis omzwachtelde met relativerende – zij het ook niet cultuurrelativistische – bezweringen.

Rome,
Maar als ik van diezelfde Frits van Oostrom diens jongste boek over de vroegste Nederlandse letteren lees, dan bevangt mij toch een zo diepe ontroering voor de unieke en karakteristieke schoonheid daarvan, dat het mij andermaal zwaar valt Van Oostrom van ‘Nederlandse zelfhaat’ te betichten. En wat te denken van het werk van de Nederlandse vaderlandshistoricus die tegenwoordig als de nestor van het vak wordt vereerd, A. Th. van Deursen? Volgens mij is die advocaat van de deugd der zelfbeheersing zelfs ‘trots op Nederland’ te noemen, als een stelletje ellendelingen dat begrip niet onlangs had gekaapt.

Rome,
De vraag is dus niet of er, blijkens het werk van de belangrijkste historici, wat van het Nederlandse verleden te leren valt waar je waarde aan mag hechten. De vraag is met hoeveel hygiëne of smetvrees dat geoperationaliseerd kan worden ten behoeve van het burgerschap, van nieuwkomers maar minstens evenzeer van Nederlanders zelf: hoe discreet is ons patriottisme?

Rome,
Tussen een gevoel van verbondenheid en hysterisch nationalisme gaapt, goddank, een kloof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden