Dirk-Jan van Baar: De wereld is nu veel gevaarlijker dan 25 jaar geleden

De toestand van de wereld is anno nu veel gevaarlijker dan een kwart eeuw geleden, toen de Sovjet-Unie werd opgedoekt. Historicus Dirk-Jan van Baar legt uit waarom.

President Leonid Kravtsjoek van Oekraïne, voorzitter van de Opperste Sovjet van Belarus Stanislav Sjoesjkevitsj, en Russische president Boris Jeltsin applaudisseren op 8 december 1991 na ondertekening van een overeenkomst die stipuleert dat "de Sovjet-Unie als geopolitieke realiteit en als subject in het volkenrecht is opgehouden te bestaan". Beeld afp

Vijfentwintig jaar geleden kwam er een eind aan de Sovjet-Unie, het vreemdste rijk dat de wereld heeft gekend. Vanuit Moskou zou een wereldrevolutie worden ontketend, maar toen het geloof in het communisme wegebde en het hele rijk in lethargie was vervallen, hief de Sovjetleiding de eigen heilstaat op. Het zou een onderwerp voor historische studie zijn als zich nu niet een Amerikaanse president zou aandienen die Vladimir Poetin, een voormalig KGB-agent, een kei vindt. Nog gekker: in Europa zetten patriotten zich af tegen de 'dictatuur van de EUSSR', een verwijzing naar de intens brave EU die een kwart eeuw geleden in Maastricht het levenslicht zag, als westers antwoord op het vacuüm dat door de implosie van het Sovjetrijk was ontstaan.

Het kan geen kwaad eraan te herinneren dat de communistische dwangstaten in Oost-Europa zich als volksdemocratieën zagen, superieur aan de 'nepdemocratieën' in West-Europa. U zult zeggen: krankzinnig. Maar in de jaren zeventig geloofden hele volksstammen dat, niet de mainstream, maar marxistische studenten aan westerse universiteiten die de burgerelites fout vonden en zich inzetten voor de arbeidersmacht. Onderschat nooit het menselijk vermogen tot zelfbedrog. Dat begint bij een andere kijk op het verleden, dat tot 'alternatief narratief' wordt omgesmeed. Niet alleen het Kremlin bedreef newspeak, ook hedendaagse populisten beheersen deze desinformatietechniek, waarbij alle gevestigde wijsheden op Orwelliaanse wijze op hun kop worden gezet.

Een Russische journalist houdt een bord omhoog met daarop Poetin, Le Pen en Trump, voorafgaand aan Poetins jaarlijkse grote persconferentie, dec. 2016. Beeld epa

Geen koekje van eigen deeg

Wat agitprop betreft zijn de Poetin-apologeten klassiek bezig. Zo horen we steeds dat het Westen triomfalistisch op de ondergang van de Sovjet-Unie heeft gereageerd. Ogenschijnlijk waar, omdat NAVO en EU in oostelijke richting zijn opgeschoven en Rusland onder Boris Jeltsin - die in 1996 met steun van de regering-Clinton na een frauduleuze verkiezingscampagne werd herkozen - een wreed kapitalistisch experiment onderging. Zo gezien krijgt het Westen nu van Poetin een koekje van eigen deeg. Maar zo onschuldig is dat koekje niet. Het is leugenachtig en revanchistisch. Een terugblik op 1991 laat dat zien.

Dat jaar begon met een daverende Amerikaanse militaire overwinning, waarbij de troepen van Saddam Hoessein uit Koeweit werden verdreven. De westerse euforie duurde maar kort. Gehoopt was op een lesje voor alle schurken in de wereld, maar drie maanden later begonnen de krijgsheren op de Balkan met hun oorlogjes, waarbij Slobodan Milosevic, een Servische nationalist die steeds de vermoorde onschuld speelde, de EU met al haar humanitaire ambities in haar hemd zetten. Wat Poetin nu in Oekraïne doet, lijkt erg op wat Milosevic toen deed, en de Balkan was van begin af een waarschuwing voor wat er fout kon gaan als nationale stokebranden vrij spel kregen.

In 1991 was George H.W. Bush al beducht voor het opbreken van de Sovjet-Unie, een Joegoslavië met kernwapens. De Amerikaanse president was begaan met Michail Gorbatsjov, de Sovjetleider met wie hij het liefst bleef samenwerken. Bush had in 1989 bewust afgezien van een bezoek aan de gevallen Berlijnse Muur, zoals hij na de gewonnen Golfoorlog ook niet naar Bagdad doorstootte. Triomfalistisch was Bush geenszins, zoals het hele opschuiven van het Westen naar het Oosten een exercitie in geleidelijkheid was. Alleen de Duitse eenwording is met Amerikaanse rugdekking door Helmut Kohl doorgedrukt. Gorbatsjov stemde daarin toe, hoewel hij had gezegd dat er dan meteen een militair op zijn stoel zou plaatsnemen. In augustus 1991 kwam het tot de gevreesde coup, die tot ieders opluchting op een farce uitliep en Jeltsin tot sterke man in Moskou maakte.

Patriotten

Dat neemt niet weg dat de ondergang van de Sovjet-Unie voor de Russen een enorme vernedering was. Maar het was de Sovjetleiding zelf die tot de (fatale) hervormingen onder Gorbatsjov besloot, en de USSR is eind 1991 door de presidenten van Rusland, Oekraïne en Wit-Rusland opgeheven. Het Westen bleef daarbuiten, net als het Sovjetvolk, dat onverschillig stond tegenover alle politiek uit 'het centrum'. Alleen de buitengewesten grepen de nieuwe vrijheden aan om hun eigen weg te gaan, waardoor het Sovjetrijk aan de randen werd weggevreten. Wat de zaak nog vreemder maakt is dat Gorbatsjov een beschermeling was van Joeri Andropov en steun genoot van de KGB. Dat kan betekenen dat de geheime diensten de val van de Sovjet-Unie hebben bewilligd, zoals Poetin - uit hetzelfde milieu afkomstig - 'de dictatuur van de wet' na zijn aantreden in 1999 weer heeft hersteld.

Dat zou patriotten te denken moeten geven, in Oost en West. Maar het gekke is dat ze in Poetin een voorbeeld zien. Hij spreekt hun taal, de ijskoude taal van al diegenen die zich vernederd voelen en menen dat nu hun tijd gekomen is. Tegen wraakgevoel zijn geen argumenten gewassen, dat moet een uitweg vinden. Daardoor is de toestand nu veel gevaarlijker dan in 1991. Er is ongrijpbaar voor de mondiale elites een grote contrarevolutie gaande tegen de liberale geest van toen, en niemand weet waar die zal eindigen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.