Opinie

Dirk-Jan van Baar: De bezorgde burger is de schaamte voorbij

Het politieke genie van de fascisten is dat zij gebruik maken van de hypocrisie van de burgerij, schrijft Dirk-Jan van Baar.

Dirk-Jan van Baar en historicus
'Wat Berlusconi als eerste antipoliticus na de Koude Oorlog heeft begrepen is dat politiek spektakel moet brengen, mooie show.' Beeld epa
'Wat Berlusconi als eerste antipoliticus na de Koude Oorlog heeft begrepen is dat politiek spektakel moet brengen, mooie show.'Beeld epa

Volgens Martin Sommer is fascisme het absolute kwaad, en betekent het etiket fascist voor Wilders dat het denken subiet ophoudt. Dat ben ik met hem eens. Althans ten dele, omdat er ook een onderhuids fascisme is, dat zich aan etikettering onttrekt en wel degelijk invloed op nette mensen heeft. Ik wil het over die kant hebben, de kant die Wilders in stilte gelijk geeft. Dat zijn niet alleen maar tokkies. De overwinningen van het Brexit-kamp in het VK en Trump in de VS, de twee belangrijkste democratieën in de westerse wereld, hebben laten zien dat het harde rechts-populisme breder leeft en de schaamte voorbij is. Dus laten we weer gaan denken, óók over het fascisme, de meest oorspronkelijke ('authentieke') politieke beweging van de afgelopen eeuw.

Door elke definitie van fascisme toe te spitsen op geweld of het verheerlijken van geweld, missen we de kern van de zaak. Anders dan het communisme, dat veel proletarischer was, maar door zijn marxistische 'theorie' respectabel onder intellectuelen is gebleven, was het fascisme een beweging van bezorgde kleinburgers die bang waren voor geweld en zich aan alle kanten in de verdrukking voelden zitten.

Historisch gezien is het fascisme een reactie op de angst voor een communistische revolutie en de ineenstorting van de gevestigde gezagsverhoudingen na de Eerste Wereldoorlog. Die angst was het grootst bij de verliezers van de oorlog, die aan de politieke en economische eisen van de overwinnaars waren overgeleverd en genadebrood moesten eten. Behalve in Rusland, verliezer van de Koude Oorlog, treffen we nergens in Europa omstandigheden aan die daarop lijken. We zien de grootste onvrede in welvarende gevestigde democratieën, waar de (blanke) middenklasse zich lang veilig heeft gewaand en nu zijn bestaanszekerheid in gevaar ziet.

Statusverlies

We praten dus niet over de onderklasse, de echt vergeten groepen die allang door de politiek in de steek zijn gelaten, maar over een middenklasse die statusverlies vreest. Sociale vooruitgang is niet langer vanzelfsprekend, de financiële crisis heeft erin gehakt en de politieke elites worden niet meer capabel geacht om aan de zorgen van de burger tegemoet te komen. Die zorgen zijn bepaald geen geheim, dus ik hoef het hele Fortuyn-repertoire niet te herhalen. Pim, voorloper van Geert, was geen fascist, hij was juist anti. Hij werd alleen als fascist verketterd, en met hem zijn aanhang, die daardoor nog meer werd gekwetst. Maar Pim was wel bewonderaar van Berlusconi, woonde in het Palazzo di Pietro op het Burgerplein in Rotterdam-Zuid, en heeft zich in Italië laten begraven.

Je mag het niet zeggen, maar je moet dan wel blind zijn om niet aan Mussolini te denken. Met zijn 'mars op Rome' in 1922 zette de Duce de trend voor zijn tijd, zoals 'mooie Silvio' die in 1994 zette voor de onze, toen in Italië de hele corrupte bende van christendemocraten en Craxi-socialisten was geïmplodeerd. Het land is daarvan nog steeds niet bekomen: deze zondag heeft premier Renzi weer een referendum uitgeschreven over bestuurshervormingen en ik denk dat we Italië, dat vanuit onze Noord-Europese blik altijd achterop loopt, heel goed als moreel kompas kunnen zien voor politieke systemen die zijn vastgelopen. Dat is bijna overal in de democratische wereld het geval.

Spektakel

Wat leert Italië? Teveel om op te noemen en nog veel meer dat zich aan het oog onttrekt. Ik beperk me tot een paar oppervlakkigheden, clichés, maar toch. Wat Berlusconi als eerste antipoliticus na de Koude Oorlog heeft begrepen is dat politiek spektakel moet brengen, mooie show, om mensen het gevoel te geven dat ze van een grotere beweging deel uitmaken: Forza Italia!

De Romeinen wisten van brood en spelen, net als de fascisten. Zij wilden Italië weer groot maken, zagen de Middellandse Zee als Mare Nostrum, en verrichtten 'heldendaden' die achteraf door lafheid opvielen. Kijk naar wat Berlusconi heeft klaargespeeld. Zijn 'grote schoonmaak' is in eigen land een zeepbel gebleken, maar hij was ook inspirator voor Poetin, Erdogan, Sarkozy ('bling-bling'), Trump. En de burgerij ging met de humor van Silvio mee, omdat zijn gescheld op linkse elites, spilzieke politici, zuidelijke criminelen ('Afrikanen'), enge moslims, leugenachtige media, bevooroordeelde rechters, feministen, homo's en niksnutterige kunstenaars op stille instemming kon rekenen. Herkent u iets, of bent u daar te fijnzinnig voor?

Het politieke genie van de fascisten en stuntwerkers type Berlusconi is dat zij gebruik maken van de hypocrisie van de burgerij, die met de stroom meedrijft en op de eigen respectabiliteit is gesteld. Fascist zijn ze niet, dat is altijd de ander. Het zijn de nette mensen die de schaamteloosheid vrij spel geven. Als de politiek incorrecten ineens echte verkiezingen winnen, ook in serieuze landen als het VK en de VS, is de ban gebroken en komen er meer. Het springtij is fascistisch - maar zeg het niet hardop, want dit is onze grootste nachtmerrie en wie weet blijft het (zie Silvio) bij show.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden