InterviewJaap Bierman

Directeur Haags ov-bedrijf: ‘In het ov staat het publieke belang niet meer voorop, de overheid moet de regie grijpen’

VVD’er Jaap Bierman, directeur van het Haagse ov-bedrijf HTM, pleit voor grootschalige overheidsinvesteringen in het openbaar vervoer. ‘Het ov biedt oplossingen voor de lange termijn. Dat is links noch rechts: dat is slim, pragmatisch.’

Jaap Bierman, directeur van de Haagsche Tramweg Maatschappij (HTM). Beeld Kiki Groot

Onder de noemer ‘lessen trekken uit de coronacrisis’ neemt het wensdenken een vlucht: stop de toeristeninvasie, halveer de luchtvaart, stimuleer thuiswerken, investeer in vitale sectoren. Ook Jaap Bierman (50), directeur van de Haagsche Tramweg Maatschappij (HTM), vindt het tijd voor bespiegelingen: ‘Herwaardeer de publieke sector. Natuurlijk is openbaar vervoer een nutsfunctie. Investeer als overheid en grijp de regie.’ Plus een boodschap voor zijn eigen VVD: ‘Hou op met dat vroem vroem! Openbaar vervoer is niet linksig.’

Op het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat vond eind vorige week het zoveelste overleg plaats met de vervoersbedrijven over hoe het nu verder moet met het openbaar vervoer. Nog steeds zijn de treinen, bussen en trams dusdanig leeg dat de verliezen voor die bedrijven per dag oplopen. De 1,5 miljard euro steun die het kabinet begin vorige maand toezegde, gaat niet voorkomen dat ze diep in de rode cijfers belanden.

Uw brancheorganisatie OV-NL kwam met een nogal alarmistische boodschap: er dreigt een ontslaggolf in de ov-sector. Dat zal ook een tactische bedoeling hebben gehad, maar is de nood echt zo hoog?

‘Laat ik vooropstellen dat ik respect heb voor de huidige bewindspersonen, zoals minister van Financiën Wopke Hoekstra, we zijn nog collega’s geweest bij adviesbureau McKinsey. Maar uiteindelijk is het leven niet zo ingewikkeld: voor niks gaat de zon op. Óf we moeten weer meer reizigers krijgen, maar dat wilde men juist niet vanwege de virusoverdracht, óf we moeten meer subsidie krijgen, óf we moeten schrappen in de dienstverlening. Zo simpel is het. Dat laatste betekent minder ov en dus minder banen.’

Dus er dreigt een ontslaggolf? Ook bij HTM?

‘Voor dit jaar voorzie ik geen reorganisatie. Mede dankzij die rijkssteun schat ik in dat het verlies tot 10-, 20 miljoen euro beperkt kan blijven. Dat overleven we wel. Maar voor 2021 heb ik grote zorgen. We willen allemaal graag de dienstregeling op peil houden. Over de financiële consequenties moeten zo snel mogelijk afspraken worden gemaakt met het kabinet. Ook de Kamer heeft hierom gevraagd.

‘Ons is natuurlijk de hele tijd gevraagd: blijf rijden, maar ontmoedig je reizigers om te komen. Ik snapte die boodschap wel, maar hij is en blijft tegenstrijdig. De politiek houdt er nogal van om dat soort ambivalentie te laten voortbestaan. Dan kun je pijnlijke keuzen ontwijken. Maar nogmaals: als je mij vraagt wel te rijden maar je betaalt niet extra – dat kan dus niet, vrienden. Dus zeg het maar.’

Zelfs als een tweede coronagolf uitblijft, vrezen veel deskundigen dat de negatieve effecten voor openbaarvervoergebruik nog een hele tijd na-ijlen. U ook?

‘Vorig jaar was voor de sector een topjaar. Voor ons ook. We hebben nog nooit zulke goede vervoerscijfers gehad. Als het gaat om klanttevredenheid staan wij als HTM aan de top. Nu zit je in een fase waarin je maar één zekerheid hebt, namelijk dat er onzekerheid is. Hoeveel mensen stappen toch weer liever in de auto? De eerste tekenen zijn niet bemoedigend. Hoe is de voorkeur van reizigers in de toekomst veranderd? Wie het weet mag het zeggen.’

Jaap Bierman: 'In deze sector bestaat geen echte markt, het zijn allemaal staatsbedrijven. Beeld Kiki Groot

Er is in Nederland brede consensus dat we ov-gebruik moeten stimuleren. Anders loopt het met de mobiliteit helemaal vast en halen we ook de klimaatdoelen niet. Wat merkt u daarvan?

‘Wij zijn als het ware de bloedvaten van de samenleving.  Alle vervoerbedrijven zijn zwaar gesubsidieerd, ook die buitenlandse marktpartijen. Dat legitimeert ook dat de overheid moet sturen. Je hebt in deze sector geen echte markt en dat moet je ook niet willen. Mijn opdracht is niet de kas van HTM zo veel mogelijk te spekken, mijn taak is de samenleving te verbinden.

‘In Nederland vallen me twee dingen op. In de eerste plaats de terughoudendheid voor grote langetermijninvesteringen. En dat in deze tijd waarin geld lenen zo goedkoop is. In Londen wordt 25 miljard geïnvesteerd in het ov, in Parijs iets vergelijkbaars – bij ons blijft het vooralsnog marginaal.

‘Het tweede is dat in de Nederlandse politieke constellatie het ov iets linksigs heeft. Mijn eigen partij, de VVD, is ook aan verandering toe. Hou toch op met dat ‘wij zijn van de vroem vroem’. Dat is een weinig moderne en weinig liberale houding die helemaal geen doel dient.

‘Openbaar vervoer is een goede oplossing voor grootstedelijke gebieden, dat snapt iedereen. Dat is links noch rechts, dat is slim, pragmatisch. Kijk naar de lange termijn. De bevolkingsgroei gaat door en zal vooral in de steden plaatsvinden. Er moeten in de Randstad ongeveer 700 duizend woningen bijkomen. De klimaatdoelen ga je echt niet halen zonder investeringen in meer en schoon ov. Mobiliteit is nu verantwoordelijk voor 25 procent van de CO2-uitstoot.

‘Ik vind ook dat er zoiets is als een soort sociale, morele verplichting om de samenleving verbonden te houden. Steden spelen daarin een grote rol. Een groot deel van je bevolking heeft geen geld voor een auto of, cultureel bepaald, fietst niet. Ik heb lang in het buitenland gewoond, Tokio, Singapore. Daar is het ov goed voor ongeveer 50 procent van alle mobiliteitsbewegingen. In Nederland 10 procent. Nog meer autogebruik hier past gewoon niet, zeker niet in de steden.’

U heeft binnen uw VVD nog heel wat missiewerk te verrichten.

‘Van huis uit ben ik logistiek ingenieur. Ik vind al veel langer: als je ergens in de vervoersstromen een bottleneck hebt, dan moet je die drukke tijden en plekken ontmoedigen. Steeds files in de spits? Ontmoedigen door bijvoorbeeld prijsprikkels. Aan de rechterzijde van het politieke spectrum is zoveel weerstand tegen wat we vroeger rekeningrijden noemden, dat zelfs het denken erover moest worden gestopt. Dat vind ik zonde. Ik wens mijn eigen liberalen toe dat ze niet de laatsten ter wereld zijn die inzien dat dit soort maatregelen zinnig zijn. Dan krijg je een tweede hypotheekrenteaftrekmoment, vrees ik.’

Waar komt die angst voor groot denken vandaan?

‘De besluitvaardigheid van de politiek is soms laag. In mijn sector heeft de marktgedachte geleid tot een onbehulpzame versnippering. Omdat er onvoldoende overkoepelende regie is vanuit het Rijk verzanden we steeds in deelbelangetjes. Wij hebben hier het gebied Binckhorst, waar enorm veel woningen moeten komen. Dat gebied moet ontsloten worden, iedereen is het er wel over eens dat er een nieuwe metrolijn moet komen. Vervolgens krijg je te maken met de ene na de andere gemeente, de vervoersautoriteit, de NS die zegt dat zo’n nieuwe metrolijn ten koste gaat van hun sprinter. Dat snap ik allemaal, maar wie neemt de regie?

‘Dat is het vreemde: iedereen dient publieke doelen, we worden allemaal door de burger betaald, maar we hebben het zo verdeeld dat het publieke belang niet meer vooropstaat. Vanwege corona heeft het Rijk nu ook voor onze sector als het ware de regie gegrepen en je zou willen dat die daadkracht een voortzetting krijgt. Alles maar verschotten, alles in stukjes knippen – verdere marktwerking in het ov dient geen enkel doel.

‘Wie wint er nu iets bij als wij als HTM ons vervoersrecht verliezen en bijvoorbeeld Arriva hier komt? De rails blijven hetzelfde, het materieel, de cao, de kantoren. Personeel wordt overgenomen en dat krijgt dan een andere slip-over en een andere kleur das. Ik ben in beginsel voor marktwerking hoor, maar in deze sector is er helemaal geen echte markt gecreëerd. Allemaal staatsbedrijven, je kunt niet eens failliet gaan.’

Sterker: voordat u hier aantrad, liet u als topadviseur van NS en ProRail in 2014 al weten dat ook het opknippen van het spoorbedrijf onverstandig is geweest.

‘Je kunt de tandpasta niet terug in de tube duwen. Maar je kunt een overheidsdeelneming heus wel efficiënt, innovatief en klantgericht aansturen, daarvoor hoef je niet het privaat eigendom te hebben. De overheid heeft ons nu in de coronatijd bepaalde dingen opgelegd. Ik ben niet met alles even gelukkig, maar ik snap het. Het zou goed zijn als de overheid weer echt groot gaat denken, grootschalig gaat investeren in ov én de regie pakt. Iemand moet zeggen: zo gaan we het doen en een beetje tempo graag.’

CV Jaap Bierman

1970 Geboren in Leeuwarden

1996 Afgestudeerd aan de TU Delft als logistiek ingenieur

1997 Consultant bij adviesbureau McKinsey

2003-2013 Meerdere functies bij Shell, onder meer in Tokio en Singapore

2014 Opsteller van het Masterplan 2013-2028 voor NS en ProRail

2014 Algemeen directeur Haagsche Tramweg Maatschappij (HTS)

Bierman woont in Den Haag, is getrouwd en heeft drie kinderen

Openbaar vervoer lijdt het meest onder het veranderde reisgedrag 

Ook na de coronacrisis lijkt het reisgedrag van veel Nederlanders blijvend te veranderen. Vooral het openbaar vervoer gaat dat merken. Zo’n 28 procent van de Nederlanders die voor de coronacrisis weleens of regelmatig met trein, bus, tram of metro reisden, verwacht daarvan na de crisis minder gebruik te maken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden