Diplomatieke rel Erdogan was droomconfrontatie voor VVD

De eerste exitpoll wordt in het WTC in Den Haag, waar de VVD de uitslagen afwacht, met gepaste blijdschap begroet: de VVD opnieuw de grootste, daarover kan geen twijfel bestaan. Eric Wiebes, staatssecretaris van Financiën, doet daar niet aan mee. 'Hier word ik heel boos van', zegt hij. Een woede die niet de 31 zetels van de VVD geldt, maar de negen van coalitiepartner PvdA. 'Dit is een malus op het nemen van verantwoordelijkheid. We hebben en magistrale regeringsploeg. Dit verdienen ze niet.'

Mark Rutte spreekt de zaal toe. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Een partij die optimisme tot motto heeft verheven, hoort een verlies met gejuich te begroeten. Dus wordt er gejoeld in het WTC, als voor de VVD een verlies van tien zetels wordt voorspeld. 'Fantastisch resultaat', zegt vice-fractievoorzitter Tamara van Ark. 'Dit is waar we op hoopten.'

Ook voor Jan Anthonie Bruijn, senator en opsteller van het verkiezingsprogramma, is de grootste worden het enige wat telt. 'Dan krijgt Rutte het initiatief in de onderhandelingen. Dat kan hij ongelooflijk goed.'

Een week geleden nog zag het er voor VVD heel anders uit. De PVV was in sommige peilingen de grootste, CDA en D66 leken steeds dichterbij te komen. Het was de ruzie met Turkije die uiteindelijk teweegbracht waar de VVD zelf niet in slaagde: focus geven aan een campagne die alle kanten op ging.

Diplomatieke rel

Afgelopen weekeinde doemde uit de mist van de diplomatieke rel bij het Turkse consulaat een helder silhouet op: dat van Mark Rutte de leider. De man die bereid was 'ongekend scherpe maatregelen' te nemen tegen leden van de Turkse regering. En die in staat bleek daarin zowat alle anderen achter zich te verzamelen.

Vier dagen tjokvol debatten, persconferenties, straatinterviews en tv-optredens volstonden om vervolgens alsnog de premiersbonus te verzilveren. 'Als er leiding moet worden genomen, kijkt men vaak naar mij', liet hij zich quasi-bescheiden in het tv-slotdebat ontvallen. Dat Erdogan het vuurtje dagelijks bleef oppoken en zelfs de moeite nam een stem op Rutte te ontraden, was verdere olie op het vuur.

Geert Wilders

Naast Erdogan was ook Geert Wilders zijn aartsrivaal behulpzaam. De PVV-leider drong aan op ferm optreden tegen Turkije, maar zag zich door de harde opstelling van de regering het initiatief uit handen geslagen worden. Het anti-Turkije offensief van de PVV zette Rutte er juist toe aan zich als sterke man te presenteren.

Zo was het een gebeurtenis van buiten die de VVD op koers zette. Al in de zomer begon de partij alle pijlen op de PVV te richten om de campagne tot een duel te verengen. Net als Wilders wilde Rutte zich als hoeder van de Nederlandse identiteit presenteren. Een man van Zwarte Piet en kerstbomen, die pleur op durfde te zeggen en treiterbloggers en nafluiters tot de orde riep. Hij was geen Wilders, dat niet. Maar evenzogoed kwam er van zijn kant geen uitgestoken hand naar vluchtelingen. Aanpassen of wegwezen, dat was de kern van zijn boodschap.

Alleen: die tweestrijd met de PVV kreeg nooit gestalte. Wilders was afwezig in de campagne, waardoor Rutte tegenstand ontbeerde. Pechtold en Buma kwamen dichterbij en presenteerden zich als alternatief voor premier Rutte. Die zijn grootste beschavingsoffensief - de paginagrote open brief waarin 'Normaal. Doen' werd gelanceerd - zag getorpedeerd door het gedwongen vertrek van een VVD-minister.

Han ten Broeke, Ivo Opstelten en Loek Hermans tijdens de verkiezingsavond van de VVD. Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant
Mark Rutte Beeld Freek van den Bergh

Gamechanger

De hele campagne is gewacht op een gamechanger. In VVD-kringen beamen ze dat die uiteindelijk door Erdogan werd geleverd. Een droomconfrontatie, omdat premier Rutte en staatsman Rutte hier lijsttrekker Rutte de hand konden reiken. De lijsttrekker leverde de ferme houding tegenover nieuwkomers en de constatering dat er sprake is van dubbele loyaliteit. De premier toonde zich in het kordate optreden. Staatsman Rutte wilde al snel deëscaleren en kon bogen op zijn internationale netwerk.

'Daar heeft Rutte aangetoond dat hij de leider is die dit land nodig heeft', constateert Bruijn. Ook Wiebes prijst zijn lijsttrekker. 'Ik ben totally impressed door zijn staatmanschap.' Maar bij hem is de blijdschap om de uitslag vermengd met droefenis. 'De samenwerking in dit kabinet kan niet beter. Er is chemie, karakter, vasthoudendheid, grote intelligentie. Het is jammer dat dit in deze samenstelling moet stoppen.'

Tamara van Ark (m) en Remco Dijkstra (l) kijken naar de eerste exitpolls tijdens de verkiezingsavond van de VVD. Beeld Freek van den Bergh/de Volkskrant

Hoe die samenstelling wel moet uitpakken? CDA en D66 worden allerwegen als onontkoombare partners gezien. Aan speculeren over GroenLinks of ChristenUnie wagen VVD'ers zich nog niet. 'Ik vind ze allebei erg links', zegt staatssecretaris Sander Dekker. Bruijn wil ook nu de PvdA nog niet helemaal uitsluiten.

Hoe ging het er bij de andere partijen aan toe?

PVV
De afwezigheidscampagne van Geert Wilders heeft zijn PVV in de prognose van de einduitslag 20 zetels opgeleverd. De voorspelde tweestrijd met de VVD is in een nederlaag geëindigd.

CDA
Een sterke eindsprint brengt CDA naar 19 zetels. Het wordt kort gevierd, maar het is de op één na slechtste uit de 37-jarige geschiedenis van het CDA.

D66
Het Torentje wordt het niet, zoals Alexander Pechtold zo vurig hoopte. Maar een monsterzege is het wel voor D66.

PvdA
De totale shock overheerste. 'Het voelt onrechtvaardig', zei Dijsselbloem. Dat er gepraat gaat worden, staat wel vast. Over lijsttrekker Lodewijk Asscher, die zelf sprak over 'een bittere, traumatische avond'.

GroenLinks
'Dit', zegt Jesse Klaver, lijsttrekker van GroenLinks, 'is een overwinning om trots op te zijn. We hebben meer zetels gewonnen dan we ooit in de Kamer hadden. Maar we zijn pas net begonnen. You ain't seen nothing yet.'

SP
Emile Roemer oogt nog net zo veerkrachtig als aan het begin van een uitputtende verkiezingscampagne, hoewel de SP en winnen op landelijk niveau zich kennelijk slecht met elkaar laten verenigen.

50Plus
Vier zetels voor 50Plus, is dat nou winst of verlies? 'Vier is bier, vijf is champagne, zes is de fles.'

Denk
De compromisloze houding is beloond.

Forum voor Democratie
Baudet snoerde zijn tegenstanders in zijn overwinningsspeech met zichtbaar genoegen de mond.

Partij voor de Dieren
'Groene politiek heeft gewonnen'.

Artikel 1
'Ook nul zetels is winst'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden