Diplomatiek schaakspel met 755 stukken

Tweederde van de Amerikaanse ambassadestaf in Moskou moet weg. Een ongewoon harde diplomatieke veeg uit de pan van Poetin.

De Russische tv maakt een reportage van de activiteiten rondom de Amerikaanse datsja, nabij Moskou. Het Kremlin heeft het gebruik van het dit ontspanningsoord voor ambassade personeel verboden Beeld epa

Medewerkers van de Amerikaanse ambassade wachten gespannen de wervelwind af die de Russische president Poetin over hen heeft afgeroepen. Als reactie op de Amerikaanse sancties heeft Poetin de Verenigde Staten eerder deze week opgedragen hun diplomatieke personeel met bijna tweederde te reduceren.

Sommige medewerkers zijn al begonnen hun spullen te pakken en uit te kijken naar andere banen voordat de bijl op 1 september valt. Dan moeten 755 medewerkers vertrekken van de ruim 1.200 mensen die werken op de ambassade in Moskou en de consulaten in Sint-Petersburg, Vladivostok en Jekaterinenburg. Ambassadepersoneel begon ook meteen met het leegruimen van een datsja (vakantiehuis) even buiten Moskou, die de Amerikanen niet langer mogen gebruiken.

De mededeling van Poetin is als een bom ingeslagen bij de Amerikanen. Zelfs in de donkerste dagen van de Koude Oorlog heeft Moskou niet zo'n harde maatregel getroffen tegen het diplomatieke personeel van wat toen de kapitalistische vijand was. In de buurt kwam hooguit de uitwijzing van de toenmalige ambassadeur George Kennan in 1952. Maar toen was Sovjetdictator Stalin nog aan de macht.

De diplomatieke kaalslag lijkt nog het meest op de ruzie die in 1986 losbarstte tussen de VS en de Sovjet-Unie nadat president Reagan 55 Sovjetdiplomaten uit het land had gezet als reactie op de arrestatie van een Amerikaanse correspondent, Nicholas Daniloff, die door Moskou van spionage werd beschuldigd.

Sovjetleider Gorbatsjov was net met zijn 'perestrojka'-beleid begonnen, maar zo'n massale uitwijzing kon hij niet op zich laten zitten. Als vergelding besloot het Kremlin alle Sovjet-burgers die op de Amerikaanse ambassade werkten weg te halen - bij elkaar ruim tweehonderd personen.

Het resultaat was dat de Amerikaanse diplomaten zelf aan de slag moesten en een rooster moesten opstellen om de missie te laten blijven draaien: koken, vuil ophalen, de kantoren en de toiletten schoonmaken en per vrachtwagen levensmiddelen ophalen bij het Finse warenhuis Stockmann in Helsinki. Zelfs ambassadeur Arthur Hartman moest meehelpen Spaso House - de Amerikaanse residentie - schoon te houden.

Ook nu zal het erop uitdraaien dat vooral het Russische personeel het slachtoffer wordt van Poetins strafmaatregel. De Amerikanen moeten hun personeel terugbrengen tot 455 man, precies zoveel als de Russen aan diplomatiek personeel hebben in de VS. Maar de VS mogen zelf beslissen wie weg moet. Aangezien van de 1.200 personeelsleden ongeveer 900 lokaal ingehuurde krachten zijn, ziet het ernaar uit dat die het zwaarst worden getroffen. Maar ook Amerikaanse diplomaten zullen hun koffers moeten pakken - anders wordt het weer zelf de wc's schoonmaken.

Tekst gaat verder onder de foto

De Amerikaanse datsj Beeld epa

Voor het Russische personeel dat nu op straat komt te staan, is het een ramp: een betere werkgever vind je niet snel in Moskou. Maar Russische commentatoren reageerden opgetogen op het besluit van Poetin de Amerikanen een ondiplomatiek pak slaag te geven. 'Waarom hebben we zo'n enorm leger Amerikaanse diplomaten hier?', vroeg de Kremlingezinde politicoloog Sergej Markov zich af. 'Zodat ze kunnen spioneren en zich in onze verkiezingen kunnen mengen? Het is beter dat ze naar huis gaan!'

Een half jaar na het aantreden van Trump hebben de Russen hun geloof verloren in de nieuwe president. Toen Trump vorig jaar november tegen de verwachting in de verkiezingen won, was Moskou euforisch: in plaats van Hillary Clinton zou er iemand in het Witte Huis komen te zitten die de relaties met Rusland wilde verbeteren.

'Vandaag wil ik rondrijden door Moskou met een Amerikaanse vlag achter de ruit', tweette Margarita Simonjan, de hoofdredactrice van de Russische staatszender RT. 'We kunnen nu met Trump zeggen: yes we did!, reageerde Boris Tsjernysjev, die voor de ultranationalistische LDPR in het parlement zit, verheugd op het nieuws uit Washington.

Het broeierige nationalisme van Trumps adviseurs zoals Steve Bannon leek naadloos aan te sluiten bij de ideeën van Russische nationalisten over de missie van Rusland als hoeder van de traditionele christelijke waarden. Voordeel was ook dat Trump weinig belangstelling bleek te hebben voor de mensenrechten waarop zijn Democratische voorganger steeds zat te hameren. Bovendien wilde Trump niets weten van de beschuldigingen dat het Kremlin in de presidentsverkiezingen zou hebben zitten stoken in de hoop hem in het zadel te helpen.

Dat laatste is een idee waarvoor Trump even allergisch is als Poetin - zij het om een andere reden. Hij beschouwt het als een kwaadaardig verzinsel dat afbreuk doet aan de 'historische verkiezingszege' die hij vorig jaar behaalde, in zijn woorden 'misschien wel de grootste uit de Amerikaanse geschiedenis'.

De verwachtingen in Moskou namen nog toe, toen hij voormalig Exxon-baas Rex Tillerson als minister van Buitenlandse Zaken koos. Als baas van een olieconcern met enorme belangen in Rusland was Tillerson bijna kind aan huis in het Kremlin. Nog mooier: toen president Obama in december vorig jaar 35 Russische diplomaten het land uit zette, liet Michael Flynn, die later Trumps nationale veiligheidsadviseur zou worden, tegenover de Russische ambassadeur Sergej Kisljak doorschemeren dat Trump de sancties wel zou terugdraaien zodra hij in het Witte Huis zat.

Toen Trump Rex Tillerson als de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken koos was het Kremlin nog positief. Tillerson was baas van een olieconcern met enorme belangen in Rusland Beeld afp

Of Flynn, die inmiddels aan de kant is gezet, die toezegging uit naam van Trump deed, blijft onduidelijk. In ieder geval vatte Poetin het wel zo op. In plaats van terug te slaan en 35 Amerikaanse diplomaten naar huis te sturen, besloot hij voorlopig niets te doen. 'Geweldige zet om te wachten (van V. Poetin). Ik heb altijd geweten dat hij slim is!', prees Trump de Russische president in een tweet.

Maar na een half jaar is Poetin het nu beu. 'We hebben lange tijd zitten wachten in de hoop dat de situatie zou veranderen. Maar als er iets verandert, dan in ieder geval niet op korte termijn', motiveerde hij zijn besluit om de VS te straffen, ook voor de nieuwe economische sancties tegen Rusland die het Congres juist had aangenomen.

Bij de irritatie van de Russen speelt mee dat ze zich maar moeilijk kunnen voorstellen dat Trump ondanks al zijn ronkende retoriek maar beperkte controle heeft over het Congres. 'Als Trump zijn parlementariërs niet in toom kan houden, betekent het dat hij zwak is', stelde de Russische buitenlandspecialist Aleksej Makarkin vast. Een ander vergeleek Trump teleurgesteld met 'Gulliver die zich door de Lilliputters laat vastbinden'.

Tekst gaat verder onder de foto

Bij de irritatie van de Russen speelt mee dat ze zich maar moeilijk kunnen voorstellen dat Trump ondanks al zijn ronkende retoriek maar beperkte controle heeft over het Congres Beeld afp

Ook het idee dat Trump beter niet al te vriendelijk voor Rusland kan overkomen nu er een onderzoek is naar de banden tussen zijn campagneteam en Rusland, gaat er bij de Russen maar moeilijk in. Een onderzoek tegen de president kan toch alleen maar goed aflopen? En waarom bang zijn voor de media die Trump zelf als 'nepmedia' afdoet?

Net als veel Trump-aanhangers geloven de Russen heilig dat Trump wordt tegengewerkt door wat in alt-rightkringen de 'Deep State' wordt genoemd. 'Trump en Tillerson kunnen nog zo lange en diepgaande gesprekken hebben, of dat wat oplevert is een andere zaak. Een machtige coalitie van het Congres, het Pentagon, de inlichtingengemeenschap en de mainstreammedia is voor een strategie om Rusland zo sterk onder druk te zetten dat het bezwijkt', vat Dmitri Trenin van het Carnegie Moscow Center de stemming samen.

Nee, dan Poetin. Hij gooit gewoon het roer om en zegt in één keer 755 man diplomatiek personeel van de VS de wacht aan. Maar hoe indrukwekkend het er ook uitziet, het is vooral effectbejag, een breed gebaar dat in de praktijk niet erg veel gevolgen zal hebben.

Bij de aankondiging van de maatregel liet Poetin grootmoedig weten dat hij had besloten geen verdere sancties op te leggen. In werkelijkheid voelt Poetin er volgens Trenin niets voor om echte strafmaatregelen te nemen uit vrees dat die de Russische economie alleen maar schade zullen opleveren. 'Hij weet dat de wapenwedloop met de Verenigde Staten de Sovjet-economie ondermijnde; een herhaling daarvan zou fataal zijn voor de Russische economie.'

Rusland heeft er een handje van om voor sancties te kiezen die als een boemerang terugkeren. Toen het Amerikaanse Congres sancties afkondigde tegen Rusland wegens de dood van de advocaat en klokkenluider Sergej Magnitski in een Russische cel, reageerde Moskou met een verbod op de adoptie van Russische weeskinderen door Amerikanen. Dat sprak de nationalistische gevoelens van veel Russen wel aan, maar de verliezers waren toch vooral de Russische wezen. Ook de boycot van landbouwproducten die Moskou instelde tegen de EU-landen in verband met het conflict over de Krim, trof de Russen hard. In Russische oppositiekringen doet sindsdien de bittere grap de ronde dat het Kremlin als vergelding voor een buitenlandse aanval waarschijnlijk het bevel zal geven de provincieplaats Voronezj plat te bombarderen.

Ook in dit geval schiet Moskou zich in eigen voet: het zullen vooral Russen zijn die op straat komen te staan als gevolg van Poetins maatregel. Bovendien, waarschuwde de voormalige Amerikaanse ambassadeur Michael McFaul, zal de leegloop op de Amerikaanse consulaten alleen maar tot gevolg hebben dat Russische burgers nog langer moeten wachten als ze een visum voor de VS aanvragen. De gemiddelde wachttijd is nu al anderhalve maand, maar het zou volgens McFaul weleens maanden kunnen worden.

Maar het voordeel van de strafmaatregel is dat het Kremlin de sancties gemakkelijk kan terugdraaien, zonder blijvende schade. Opvallend was ook dat Poetin de maatregel aankondigde voor Trump zijn handtekening onder de Amerikaanse sancties zette. Daarmee leek hij aan te geven dat het niet iets is dat tegen Trump persoonlijk is gericht. Kennelijk wil Poetin niet alle bruggen met Trump verbranden en heeft hij nog steeds de hoop dat het klimaat toch weer zal omslaan met zo'n wispelturige president als Trump in het Witte Huis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.