Diner met zes nullen

Wereldwijd is Het diner van Herman Koch een succes. Hoe verovert 'het boek met de kreeft' de bestsellerslijsten en waarom intrigeert het een miljoenenpubliek?

'Je kunt het een blunder van de uitgever vinden dat hij deze roman in januari laat uitkomen en er kennelijk niet in is geslaagd de feestdagen mee te nemen', schrijft Max Pam over Het diner. Het is pas de eerste week van 2009, maar Pam roept de nieuwe roman van Herman Koch in zijn viersterrenrecensie in HP / De Tijd meteen uit tot een van de beste boeken van het nieuwe jaar.


Och, een blunder. Vier jaar en twee maanden later zijn er minstens een miljoen exemplaren van Het diner verkocht. Wereldwijd, in 25 landen, met als uitzonderlijk hoogtepunt de notering in de New York Times Bestseller List, waar Koch (1953) vijf weken geleden binnenkwam op nummer zeven. Stand deze week: op elf.


De Nederlandse critici hebben in 2009 misschien een vermoeden van het potentiële succes (Volkskrant-recensente Daniëlle Serdijn geeft ook vier sterren, Pieter Steinz in NRC Handelsblad vindt het boek 'van begin tot eind spannend'), maar helderziend zijn ze niet.


Nederlandse literatuur wordt niet vaak een eclatant succes in het buitenland. The Diary of Anne Frank is een begrip in de VS, maar dat is non-fictie. Vertaalde fictie wordt er nauwelijks gelezen. De schelmenroman Ik Jan Cremer (1964) heet lange tijd de bekendste Nederlandse roman in het buitenland te zijn. Nu is dat The Dinner, van 'Hurmen Kotsj'.


'Dat we Het diner in de stille maand januari uitgaven, was bewust. We wilden dat het opviel in de boekhandel', zegt Chris Herschdorfer, uitgever-directeur van Anthos (nu Ambo Anthos). 'Een goede strategie. Het werd meteen een vreselijk succes in Nederland.'


Herschdorfer noemt Het diner 'herkenbaar' - letterlijk: 'Het omslag heeft veel gedaan. Mensen hadden het al gauw over 'dat boek met die kreeft'.' Lacht: 'En niemand viel op dat er in het hele boek geen kreeft wordt gegeten.' Maar bovenal is het de moreel uitdagende plot die de gemoederen bezighield en -houdt.


In de roman komen de broers Paul en Serge Lohman met hun vrouwen in een duur restaurant bij elkaar. Het poenige etentje in een Amsterdams etablissement, smakelijk en smalend door Koch beschreven, beslaat het hele boek. Onderwerp van gesprek, naast de exquise gerechtjes: puberzonen Michel en Rick, die een gruwelijke daad hebben gepleegd (Koch ontleende dit gegeven aan een ware gebeurtenis).


Moeten de ouders hun kinderen aangeven of de hand boven het hoofd houden? Wat die vragen nog prangender maakt: Serge is een aalgladde politicus, die over een paar maanden premier hoopt te worden. Ook blijkt er een filmpje van de wandaad te zijn uitgezonden in Opsporing verzocht, al zijn de daders nauwelijks herkenbaar. Zo ontvouwt zich gaandeweg een psychologische thriller, met onverwachte uitkomst voor de steeds minder sympathieke hoofdrolspelers.


Herschdorfer: 'Ik zag lezers bij signeersessies in de rij discussiëren: wat zou jíj doen? Iedereen wilde erover meepraten. Zo kreeg je een vliegwieleffect.'


Dat strekt zich uit tot het buitenland. 'Het boek bleek makkelijk te pitchen, in een paar zinnen', zegt de uitgever. Nog in 2009 verschijnt de eerste vertaling, Middagen, in het Deens. Het wordt geen succes, ondanks de goede kritieken. 'Misschien was het nog te vroeg.'


Doorbraak in Duitsland

Dan komt Duitsland. Kerstin Gleba, uitgeefster van het gerenommeerde Kiepenheuer & Witsch, krijgt lucht van de roman en zorgt dat ze de rechten krijgt. Gleba is getrouwd met een Nederlander en spreekt daardoor Nederlands. 'Voor haar was het dus makkelijk op waarde te schatten', zegt Herschdorfer. De vertaling (met een subsidie van het Nederlands Letterenfonds) wordt in 2010 meteen goed ontvangen en de verkoop begint te lopen. Volgens de laatste cijfers zijn van Angerichtet 160 duizend exemplarenverkocht.


Voor vertaalster Heike Baryga komt het succes niet als een verrassing. 'Al tijdens het vertalen wist ik zeker dat dit goed zou lopen. Ik heb zelf een zoon van de leeftijd van Michel. Ook daardoor sprak het onderwerp me aan.' Opvoeding is in Duitsland sowieso een heisses Thema, zegt ze. 'Het diner dwingt je om je eigen standpunt te overdenken: hoe ver gaat de liefde voor mijn kind?'


Belangrijker nog dan de positieve krantenrecensies is de belangstelling van de Rundfunk. 'De radio heeft bij ons veel invloed. We zitten vaak in de auto, waar altijd naar de WDR en andere zenders wordt geluisterd. Op elk radiostation kwam Angerichtet ter sprake.' Veel luisteraars laten weten het boek choquerend te vinden. Het gedrag van Paul, dat kan echt niet, werd er gezegd. 'Dat verbaasde mij wel', zegt Baryga. 'Door mijn vertaalwerk zal ik de Nederlandse moraal wel gewend zijn geraakt', lacht ze.


Enkele maanden na publicatie gebeurt er iets uitzonderlijks: het grote literatuurfestival Hanau liest ein Buch (een soort 'Nederland Leest', op lokale schaal) kiest Angerichtet als onderwerp voor de editie van 2011. 'Voor het eerst werd een vertaalde roman gekozen', weet Heike Baryga. Onderdeel van dit literaire stadsfeest nabij Frankfurt zijn voordrachten en panels, waar lezers, pubers en psychologen over het boek discussiëren. De apotheose is een massaal diner. Op het menu staat exact hetzelfde als in het boek.


Zuid-Europa volgt

Het blijft niet bij Duitsland. In Italië weet Koch eigenhandig een pleitbezorger te regelen: bestsellerauteur Niccolò Ammaniti, in Nederland bekend van de roman Ik haal je op, ik neem je mee, schrijft een groot, bewonderend artikel in de kwaliteitskrant Corriere della Sera, daags voor La Cena verschijnt.


Koch had Ammaniti ontmoet tijdens een Amsterdams etentje, georganiseerd door de Nederlandse uitgever van de Italiaanse auteur. Volgens Chris Herschdorfer was er meteen 'een klik' tussen de twee. Als wederdienst levert Koch een enthousiaste blurb voor Ik haal je op, ik neem je mee ('In mijn persoonlijke toptien kwam dit boek vijf jaar geleden van niets binnen op de eerste plaats. Daar staat het nog steeds').


De Spaanse vertaling, die ook La Cena heet, heeft voor de auteur extra betekenis; zijn vrouw is Spaanse. Herman Koch: 'Het was voor mij heel bijzonder om mijn schoonmoeder het boek te overhandigen. Na twintig jaar kon ze eindelijk iets van mij lezen. 'Dank je wel voor je geduld', zei ik daarom.' Niet iedereen in de familie reageert enthousiast. 'Maar ze vonden het leuk om in de boekhandel te kunnen wijzen: kijk, dat heeft mijn oom geschreven.' De kroon op het werk: Koch wint een Spaanse literaire prijs voor La Cena.


Britse springplank

China toont al tamelijk vroeg interesse, in Israël belandt Koch zelfs hoog in de toptien, maar Engeland talmt. In juli vorig jaar verschijnt daar de vertaling van Sam Garrett. De Engelse uitgever van Atlantic Books heeft een Nederlands vriendje en wat collega's die een woordje Nederlands spreken. Zo wordt zijn interesse gewekt, al speelt de buzz elders in Europa ook een rol.


In de zomer van 2012 bespreken alle toonaangevende Britse kranten en bladen The Dinner. Daarbij vallen termen als 'continentale sensatie'. Volkskrant-correspondent Patrick van IJzendoorn analyseert in de krant van 1 augustus: 'The Dinner sluit prima aan bij de vele onzekerheden van de Britse middenklasse bij de opvoeding van de kinderen. Bezorgd ouderschap gaat op het eiland, meer dan in Nederland, gepaard met rivaliteit tussen ouders.'


Vertaler Sam Garrett: 'Ik had een vermoeden dat het zou scoren, maar het enthousiasme heeft me toch verbaasd. Ik denk dat het de combinatie van humor en spanning is. We willen allemaal lachen en bang worden gemaakt.'


The Economist prijst Garretts vertaling, en noemt The Dinner 'het beste strandboek'. 'Uitgekeken op Vijftig tinten grijs en al dat gedoe? Lees Het diner, en proef de shock', adviseert het invloedrijke opinieblad.


VS: megabedrag

Aangeblazen door de lof van The Economist maakt The Dinner de oversteek naar de Verenigde Staten. Garrett: 'Met het knipsel uit The Economist in de hand togen Amerikaanse lezers naar de boekhandel. De grenzen tussen Britse en Amerikaanse media zijn vervaagd. Vroeger wisten we in de Verenigde Staten niet wat Groot-Brittannië vond.'


Via een literair agent in New York belandt het boek bij de jonge uitgeverij Hogarth, een imprint van Random House. Die betaalt een megabedrag voor de uitgeefrechten. 'Een bedrag met zes nullen', volgens Anthos. 'Ik kon het niet wegleggen', zegt uitgeefster Alexis Washam van Hogarth. 'Het was grappig, eng en een universeel verhaal. Het succes hier is echt te danken aan het boek zelf.'


The Dinner wordt Washams eerste bestseller, mede dankzij de door The Economist veroorzaakte pre-orders. Koch gaat op Amerikaanse tournee en geeft veel interviews. Maar een grootschalige marketingcampagne is het niet, benadrukt Washam. 'In elke krant stonden recensies, maar de ontvangst was wisselend. Ik denk dat veel mensen vooral nieuwsgierig waren.'


TheNew York Times komt als een van de eerste met een recensie. De krant brandt het boek volledig af. Het vitriool van critica Janet Maslin lijkt voor een belangrijk deel gebaseerd op morele verontwaardiging. Koch: 'Lolita van Nabokov werd op dezelfde gronden verworpen. Het heeft veel nieuwsgierigheid veroorzaakt, denk ik.'


Enkele weken later keert de krant op haar schreden terug. Claire Messud verdedigt het boek in een essay. Ze vergelijkt de onsympathieke Paul Lohman met de hoofdpersoon in American Psycho van Bret Easton Ellis. Herman Koch: 'In Nederland werd mijn boek soms een te hoog entertainmentgehalte verweten, terwijl het in Amerika juist controversieel is. Veel Amerikanen die ik ontmoette, allemaal progressieve Obama-stemmers, twijfelden: mag ik dit wel goed vinden?'


De Amerikaanse verkoopcijfers zijn nog niet binnen, maar het is al zeker dat Kochs volgende boek ook een Amerikaanse editie krijgt. De Braziliaanse uitgave van Het diner is in voorbereiding. Zomerhuis met zwembad, de opvolger van Het diner, gaat in veel landen verschijnen.


Ondertussen werkt Herman Koch rustig door aan zijn nieuwe, nog titelloze boek. Het succes belemmert hem niet, zegt hij. 'Dat heeft ook met leeftijd te maken. Als me dit op mijn 23ste was overkomen, was ik vast doorgedraaid of aan de drugs gegaan.'


Herman Koch: Het diner

Ambo Anthos; 296 pagina's; euro 19,95. 56ste druk.


VERTAALPROBLEMEN

Het diner speelt zich af in een Amsterdams etablissement, waarin het populaire restaurant De Kas valt te herkennen. Niet-ingewijde lezers kennen die locatie niet. Hoe Amsterdams is het boek?


Herman Koch: 'Het is in Amerika toeval dat ik een buitenlander ben. Daar is geen speciale aandacht voor.' Vertaler Sam Garrett: 'Koch heeft het soms over typisch Nederlandse fenomenen. Sommige details waren moeilijk te vertalen, zoals het programma Opsporing verzocht. Dat moest ik subtiel uitleggen, zonder het ritme te onderbreken.'


Voor Amerikaanse lezers doet de politieke achtergrond heel Europees aan. Garrett: 'Ik las in een Amerikaanse recensie dat Lohman premier van Denemarken wilde worden.' Alexis Washam, Kochs Amerikaanse uitgever: 'De problematiek is eigentijds.'


VERTALINGEN

Middagen 2009, Deens


El sopar 2010, Catalaans


Angerichtet 2010, Duits


La Cena 2010, Spaans


La Cena 2010, Italiaans


Aruchat ha-erew 2010, Hebreeuws


Kvöldver¿urinn 2010, IJslands


Middagen 2011, Noors


Le dîner 2011, Frans


Ming yun de wancan 2011, Chinees


Illallinen 2012, Fins


Aksam Yemegi 2012, Turks


Middagen 2012, Zweeds


The Dinner 2012, Engels


Koreaans, Tsjechisch, Afrikaans, Galicisch, Hongaars, Portugees, Pools en Russisch: in voorbereiding.


Bron: Nederlands Letterenfonds


FILM

Een toneelversie van Het diner ging vorig jaar in première, maar werd slecht ontvangen. In november komt Het diner in de bioscoop, in een regie van Menno Meyjes, met de acteurs Daan Schuurmans, Jacob Derwig, Thekla Reuten en Kim van Kooten. De filmrechten zijn gekocht door een Amerikaanse producent, die Meyjes vroeg voor de verfilming. Meyjes heeft scenario's voor grote Hollywoodfilms op zijn naam, waaronder The Color Purple (1985), maar besloot toch (eerst) een Nederlandse film te maken. Het leek hem beter om in Amsterdam op te nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden