VOORBESCHOUWING

'Dikke Ik'-debat: hoe geloofwaardig is Rutte?

Was het een oprisping, die opmerking over 'Dikke Ik', of wil de premier echt iets aan de kaak stellen? De Kamer spreekt vandaag over de observaties van de VVD-leider.

Premier Mark Rutte tijdens het VVD voorjaarscongres. Beeld anp

Het eerste grote debat na het reces begint in dichte mist. Mark Rutte wordt vandaag naar de Tweede Kamer gesommeerd om over Dikke Ik te spreken. Vier uur is ingeroosterd voor dit debat, dat ogenschijnlijk geen inzet heeft of houvast biedt. En daarom een risico betekent voor een premier die bij het Griekenlanddebat van twee weken geleden aan geloofwaardigheid inboette.

In politiek Den Haag moeten ze diep nadenken: nee, zo'n debat als dat over Dikke Ik kunnen ze zich niet herinneren. In de Kamer staat altijd wat op het spel: er is wat misgegaan, met megastallen, vluchtelingen, aardgas - noem maar op. Daar moet dringend iets aan gedaan worden, reden om de verantwoordelijke bewindspersoon op het matje te roepen.

'Toedeledoki'

Niets van dat al bij Dikke Ik. '13.45 uur. Debat over de opvattingen van de minister-president over de ik-mentaliteit in Nederland.' Zo staat het op de rol. Die opvattingen debiteerde Rutte op een partijcongres in Arnhem, op 29 mei, inmiddels al weer een kwartaal geleden.

Hij trok van leer tegen 'hufterigheid en egoïsme. Mensen die maar in één ding geloven: Het Grote Dikke Ik.' Als voorbeeld noemde hij - verrassend voor een VVD'er - bankiers die naar Londen vertrekken om daar meer te verdienen.

Die moralistische uitval was geen bevlieging: Dikke Ik stond bij de VVD al lang klaar om van stal te worden gehaald. Toen de premier bij de voorbereiding ook nog eens de Jiskefet-trouvaille 'toedeledoki' bezigde, wisten de communicatiestrategen genoeg: we hebben goud in handen. Fractieleiders verdrongen elkaar een paar dagen later rond de interruptiemicrofoon. De premier die over fatsoen sprak, daar wilden ze meer van weten.

ChristenUnie

Zelden zijn in aanloop naar een debat de temperatuurverschillen zo groot. Bij de ChristenUnie, aanstichters van het debat, is er al tijdens de fractiedagen in Zeeuws-Vlaanderen over gediscussieerd. 'Politiek dreigt versmald te worden tot boekhouden', zegt fractieleider Arie Slob. 'Goed om de spade dieper te steken en te bespreken hoe je naar de samenleving kijkt.' Slob prijst de premier dat hij het fatsoen agendeert, maar vindt dat de opvattingen een concrete vertaling moeten krijgen bij onderwerpen als klimaatverandering en het vluchtelingenvraagstuk.

Andere fractieleiders laten deze beker graag aan zich voorbij gaan. Dat Alexander Pechtold past - in zijn plaats komt Vera Bergkamp - is voorstelbaar; waarden en normen zijn niet de corebusiness van D66. Het afhaken van Emile Roemer is verrassender. De SP is een pleitbezorger van een sterke overheid. Roemer trok hard van leer tegen Rutte, die zich in dezelfde Dikke Ik-toespraak vergaloppeerde door af te geven op werklozen die meteen naar het UWV gaan om een uitkering aan te vragen (ze zijn daartoe verplicht). Dezelfde Roemer vindt het debat nu blijkbaar van ondergeschikt belang.

(tekst gaat verder onder de foto)

Premier Mark Rutte houdt zijn 'Dikke Ik' toespraak tijdens het VVD voorjaarscongres. Beeld ANP

Ali B

Bij het CDA, dat ten tijde van premier Balkenende het debat over waarden en normen zowat monopoliseerde, wordt niet reikhalzend naar Dikke Ik uitgekeken. Al zal Sybrand Buma wel zelf het woord voeren, en zegt het CDA te hopen dat, nu over veel materiële zaken afspraken zijn gemaakt, er meer tijd komt voor ethische kwesties. Ook bij PvdA, GroenLinks en SGP treedt de fractieleider aan. Diederik Samsom, die als eerste Dikke Ik de politiek binnenloodste, noemde Ruttes uitspraken eerder 'gratuit'.

Tamara van Ark, die namens de VVD het woord doet, heeft er zin in. Ze is van plan Ali B ten tonele te voeren, die in Linda's Zomerweek Is dit nu later? van Stef Bos wilde horen. 'We zeggen tegen kinderen vaak: doe je best, dan kun je worden wat je wilt. Dat blijkt dan anders uit te pakken. Degene die zich niet aan de regels houdt, komt soms verder. Denk aan de directeur van de woningbouwvereniging, die een Maserati met dubbele uitlaat wil rijden.'

Ze plaatst het debat in het verlengde van dat over de participatiesamenleving, twee jaar geleden. 'Hou de overheid klein, anders zuig je de zuurstof uit de samenleving.'

Geloofwaardigheid

Via Dikke Ik staat vanmiddag de geloofwaardigheid van Rutte op de rol. De Politieke Barometer laat zien dat de waardering van de kiezer terugloopt. De premier zakte van 5,4 naar 4,9, een flink verschil met Jeroen Dijsselbloem die een 6,3 scoort. Die knauw is een reactie op het Griekenlanddebat. Niet eerder werd hij zo in het nauw gedreven, van zijn doorgaans superieure debattechniek bleef ineens weinig over. Hij moest terugkomen op eerder gedane beloften, niet alleen over Griekenland, ook over Volkert van der G. En werd herinnerd aan de 1.000 euro die ons aan het begin van deze kabinetsperiode waren beloofd.

Bij Sail had hij weer zo'n vrijzwevende observatie: we moeten terug naar de sfeer van de Gouden Eeuw. Dat vraagt om precisering - onze verre voorvaderen hanteerden immers methoden om winsten te maximaliseren die we niet graag zouden navolgen.

Premier Mark Rutte tijdens zijn wekelijkse persconferentie na afloop van de ministerraad. Beeld anp

Zo kan de schijn ontstaan dat de premier soms maar wat zegt. Was Dikke Ik ook zo'n oprisping die geen consequenties voor het echte leven heeft? Of gaat de premier nu veelverdieners en fraudeurs aanpakken, wil hij zijn partijgenoten verplichten weer zelf naar de supermarkt te gaan en de vuilniszak buiten te zetten?

Net als het Griekenlanddebat kan Dikke Ik uitdraaien op een strijd over de reikwijdte van politieke uitspraken. Dan is het een graadmeter voor de Algemene Politieke Beschouwingen van twee weken later.

Het 'Grote Dikke Ik' regeert te vaak in Nederland, vindt minister-president Mark Rutte. Waar denkt hij dan aan?

- Aan bestuurders van met belastinggeld gesteunde of gefinancierde instellingen die 'dikke bonussen' in de wacht slepen, zoals onlangs in de top van ABN Amro. 'Ik erger me er kapot aan als ze dan zeggen dat het nodig is, omdat ze in het buitenland zoveel geld kunnen verdienen. Dan denk ik: ga dan, toedeledoki. Ik wil de beste mensen voor het onderwijs, de zorg, de corporaties en de banken. Maar ze moeten zich wel realiseren dat wij hun salarissen met z'n allen moeten opbrengen.'

- 'Mensen die agenten en ambulancepersoneel beledigen of militairen uitschelden. Die anderen onbeschoft behandelen en die weigeren op een eerlijke manier hun steentje aan ons mooie land bij te dragen.'

- 'Ouders die automatisch partij kiezen voor hun kind in plaats van voor de leraar.'

- 'Mensen die op een verjaardagsfeestje roepen: 'Ik moet nog tien jaar.' Vreet onze energie niet op!'

- Mensen die als ze ontslagen zijn - en dat is vreselijk - meteen op zoek gaan naar het adres van het UWV in plaats van naar een nieuwe baan.'

Hoe moet het dan wel volgens Rutte?
'Bij een kleine overheid hoort een grote samenleving, een samenleving waar je een mening over hebt. Waar de waarden van hardwerkend Nederland gelden. In zo'n samenleving zorg je voor jezelf en geef je om een ander. Je behandelt anderen zoals je zelf behandeld wilt worden. Niemand is een beetje meer gelijk dan de rest. Je krijgt het niet, maar je moet het verdienen. En als je de stroming tegen hebt, geef je niet op, maar roei je gewoon harder.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.