DIKKE HUID

Hij zou 'even' de lading van de verongelukte El Al-Boeing achterhalen en de mannen in witte pakken ontmaskeren. Maar Rob Oudkerk schrok zich rot van het overheidsoptreden na de Bijlmerramp: 'Het is niét wáár!...

'HIER. Lees. Dit is de leukste.' PvdA-Kamerlid en Amsterdamse huisarts Rob Oudkerk (44) trekt een uitnodiging voor een schilderijenexpositie uit het pak fanmail dat hij als vice-voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie Vliegramp Bijlmermeer ontving. Aardige brieven, die net als de complimenten van de wildvreemde mensen die hem aanklampen op straat, op het terras, in het warenhuis, antistof zijn tegen de vernietigende commentaren van collega-politici en opinieleiders.

Beste Rob,

Er zijn ook nog aardige Van den Doelen op de wereld. Ik hoop dat je komt - ik heb mijn broer al tijden niet gezien of gesproken, dus hij zal er zeker niet zijn.

Hartelijke groet,

Cornelia van den Doel

Bij de gedachte aan de metamorfose die zijn VVD-collega in de enquêtecommissie Theo van den Doel onderging, maakt de pret in Oudkerks ogen plaats voor gepeins. 'Tot 13 april was Theo's inbreng in de commissie boven gemiddeld. Hard werken, inzet, betrokkenheid: gewoon een 8.

'Maar op die avond in april, niet de meest feestelijke, bespraken we letter en geest van het hoofdstuk over gefragmenteerd optreden van de overheid. Theo wilde op zeker vijf, zes punten voorbehouden maken. En ook al is dat uiteindelijk maar op één punt gebeurd, toen is het hard tegen hard geworden. Het is misgegaan en ook niet meer goedgekomen. Het werd onherstelbaar.

'Je denkt: zijn z'n stoppen doorgeslagen of zo? Wat is er in godsnaam gebeurd? Toen kwam de parlementaire commissie-Kalsbeek met haar rapport en viel VVD-commissielid Niederer uit de boot. Bedacht ik dat VVD-fractievoorzitter Dijkstal meteen na verschijning van ons eindrapport riep: ''Zoals het nu is gegaan, voel ik er niet zo heel veel meer voor.'' En dan denk je: Ja. Dit lijkt structureel. De VVD heeft blijkbaar de strategie dat een parlementair onderzoek niet mag slagen.'

Een paar weken geleden, ontheven van zijn taak als lid van de enquêtecommissie, hield Oudkerk zijn fractiegenoten voor: 'Als je ooit de kans krijgt als Kamerlid om een enquête te doen, twijfel niet. Doen.' Maar hij moet wel beamen dat het zeer de vraag is of er na de enquête Vliegramp Bijlmermeer ooit nog zo'n kans komt.

Hij zit met een paar fractiegenoten in een clubje dat zich buigt over de toekomst van het machtigste wapen dat de Tweede Kamer kan inzetten bij de uitoefening van haar controlerende taak. Want de parlementaire enquête is speelbal geworden van machtspolitiek.

'Ik ben me rot geschrokken, maar dit is niet alleen een probleem van de heer Oudkerk, we zitten allemaal met een kater. De machteloosheid van de Tweede Kamer is in de etalage komen te staan. Machtspolitieke overpeinzingen mogen er altijd zijn, maar ze hebben een desastreus gevolg voor het enquêtewapen. Dat is dus de prijs.'

Er zit maar één ding op, denkt hij. 'Politici mogen het feitenonderzoek niet meer doen. Besteed het voorwerk uit aan een onafhankelijk, extern onderzoeksbureau. De Tweede Kamer moet zich beperken tot de begeleiding van het onderzoek, om te bewaken dat het volgens opdracht verloopt.

'Maar die begeleidingscommissie van politici mag zich nooit met het onderzoek zelf bemoeien, zodat er geen politieke discussie over feiten kan ontstaan. En als na een paar maanden alle feiten, onbetwistbare feiten, boven tafel zijn, beslist het parlement of er extra onderzoek of openbare verhoren onder ede nodig zijn. Dan pas komt de politiek om de hoek.'

Eigenlijk was al op de dag van publicatie van het enquêterapport helder dat het debat niet meer over het rapport zou gaan. Minister Borst van Volksgezondheid verbleef in het buitenland, maar dat weerhield haar niet van een prompte reactie. 'Het werd meteen in een politiek kader geplaatst. Borst meldde zich vanuit Athene en zei: als die conclusie blijft staan, ben ik weg. Toen was er geen inhoudelijk debat meer mogelijk. De toon was gezet.

'De hele zaak is nog eens vergiftigd door die hype over ons optreden bij Paul de Leeuw, wat natuurlijk een non-event was. Ik zou er zo weer heen gaan, goeie vent, goed programma, leuk om te doen. Mensen die het hebben gezien, vonden het prima. Mensen die het niet hebben gezien, hadden erg veel kritiek.

'Politici vinden zo'n optreden alleen oké in verkiezingstijd. Echt. Ik kwam Dijkstal tegen in de parkeergarage, had hij zo'n tasje om z'n schouder van Laat de Leeuw. Ik vraag: ''O, dus het mag wel?'' ''Een van de leukste dingen die ik ooit heb gedaan'', zegt Dijkstal.'

Op gedragen toon citeert hij een denkbeeldige krantenkop. 'Gezag enquêtecommissie taant door optreden bij Paul de Leeuw.' 'Nou, dat gezag kan niet veel geweest zijn als het al door zoiets naar god gaat. Blijkbaar waren we al tweederangs Kamerleden. O, ik word hier zo cynisch van. Een B-team, ja. Heel duidelijk.'

Oudkerk heeft een dikke huid, zegt hij, maar de massale kritiek van columnisten en commentatoren op het 'effectbejag' van de enquêtecommissie en het optreden van haar vice-voorzitter als 'grootinquisiteur', is niet helemaal afgegleden.

Het verwijt dat de Volkskrant hem maakte over 'destructief optreden', bijvoorbeeld, nam hij hoog op. 'Kan je nou alles maar over je laten schrijven? Het hielp wel dat de hoofdredacteur van de Volkskrant een brief had ondertekend waarin hij oud-VVD-leider Bolkestein aanbeval als Europees commissaris, zoals later bekend werd. Dat zegt alles over de onafhankelijkheid en de objectiviteit van de hoofdredactie.'

Terugkijkend zegt hij dat de kritiek wel georkestreerd leek. 'Er is een verdedigingslinie opgeworpen. Ik ga daar niet over zeuren, want dat is politiek. Ik weet niet wie ik de eer moet geven voor de tegenlobby. Maar er is ongetwijfeld gebeld. Deze en gene zijn opgetrommeld om eens wat te zeggen. Het ging achtermekaar door, dat kan geen toeval zijn.'

Oud-PvdA-politicus Marcel van Dam, een vroege voorganger van Oudkerk als vice-voorzitter van de RSV-enquêtecommissie, tegenwoordig columnist, nam in februari het voortouw. Hij greep zijn pen na wat hij 'de vernietiging' van Carel Gaalman noemde - het openbare verhoor van de El Al-monteur die na pijnlijke stiltes en overleg met zijn advocaat bevestigde dat hij ooit gedwongen werd te tekenen voor vertrek van vliegtuigen die hij niet luchtwaardig vond.

'Ik heb het RSV-rapport er maar eens op nageslagen. Populistische verhoortechniek van het niveau-Van Dam hebben wij inderdaad niet gehaald. Ik hoor het Van Dam zo zeggen: ''Dat maakt u mij toch niet wijs!'' Voor de duidelijkheid: ik vond het heel goed. Hulde! Je móet verhoren op de manier zoals Van Dam het deed. Het is op tv, het moet begrijpelijk, af en toe hard, krengig.

'Van Dam is door zijn rol in Het Lagerhuis, waarin hij het debat moet aanjagen, meester geworden in het ridiculiseren van serieuze maatschappelijke problemen. Maar volgens mij is hij te veel in die toneelrol gekropen en ziet hij het verschil tussen fictie en realiteit niet meer helemaal haarscherp. En verder vind ik dat iemand die als ombudsman een fles Exota hielp ontploffen, even moet uitkijken wat hij opschrijft over effectbejag.'

Oudkerk praat met de stelligheid die zo kenmerkend voor hem is. Daarachter verbergt hij een veel grotere onzekerheid over zijn rol in het verhoor van de El Al-monteur. 'De kranten schreven dat ik betekenisvolle stiltes liet vallen. Maar ik wist gewoon niet wat ik moest vragen. Wat moet je nou vragen aan iemand die zó stuk zit dat je eigenlijk wilt zeggen: Carel, we stoppen. Dit wordt verder niet uitgezonden, wij gaan een biertje drinken.'

Omdat hij 'steenkoud en verontwaardigd was over het idee dat een vliegtuigmaatschappij wéét dat er rotzooi in de lucht hangt, maar het geen réét interesseert wie eronder woont', vroeg hij toch door. 'Het spijt me zeer, dan ga ik uit mijn rol als ondervrager. En mensen die mij dat verwijten... Ik hoop dat die verder gelukkig zijn. Maar ík vertegenwoordig het volk dat eronder woont.

'Kijk, Gaalman heeft een enorm risico genomen. Hij is de held van deze enquête. Hij had de guts om te vertellen wat hij heeft meegemaakt. Hij liep daar al zes jaar mee rond! Maar ik heb de hele avond op tilt gestaan. Waarom moest ik dit doen? Waarom niet een van de andere commissieleden? Wat heb ik hem aangedaan?

'Dus toen Het Parool kopte: Gaalman kreeg nazorg van zijn ''beul'', was ik net zo aangeslagen en verward als die keer dat ik... om half elf op zondagochtend bij een patiënt kwam met wie ik had afgesproken dat ik euthanasie zou plegen... De vader van die patiënt doet open en zegt: ''Ah, daar is de beul.''

'Ik wou alleen maar goed doen. Het is de juiste vergelijking. Ik wou alleen maar goed doen, ook bij Gaalman.'

'Geen idee' had Oudkerk, toen hij op een woensdagmiddag afgelopen najaar werd geïnstalleerd als lid van de enquêtecommissie en aan het avontuur begon. De fractie had hem voorgedragen, hij vond het een eer en het kwam eerlijk gezegd ook goed uit, want hij was 'een beetje zoekende'.

Hij las zich in, raakte ervan overtuigd dat er iets niet klopte en nam zich voor 'even' de lading van de zes jaar eerder verongelukte El Al-Boeing te achterhalen, de verdwenen cockpit voice recorder op te halen in Tel Aviv en de mannen in witte pakken te ontmaskeren.

'Na drie maanden sloeg die stemming om. Het ging niet om geheimzinnige toestanden, maar om een zeer ongelukkige samenloop van omstandigheden. Tegelijkertijd werd er in de gesprekken die we achter gesloten deuren voerden, zo'n ontluisterend beeld van het overheidsoptreden geschetst, dat ik zeker honderd keer van m'n stoel viel en dacht dat ik gek werd. Het is niét wáár! Hier wil ik niet bijhoren! Dan moest ik even naar buiten, naar de haringkar of een ommetje maken. Even normale mensen zien.

'We gingen op bezoek bij de vrachtafhandelaar van El Al op Schiphol, vroegen of de ladingpapieren misschien bewaard waren gebleven en kregen als antwoord: ''Nee, die gooien we conform de regels na vijf jaar weg.'' En nee, niemand had bedacht dat het om een bijzondere vlucht ging en dat ze misschien toch maar bewaard moesten blijven.

'Een inspecteur van milieuhygiëne vertelde dat het feit dat er doden waren gevallen, zijn dienst ontsloeg van optreden. Hij kwam zelfs nog met een wet aan die bewees dat zijn inspectie zich niet met de ramp hoefde te bemoeien. My God! Daar heb ik dus niet van geslapen. Stel je voor, ik zie een ongeluk op straat, hoop bloed, zie dat het niet mijn patiënt is en loop door.

'Ik kan zo wel vijfhonderd voorbeelden geven, tot en met de politieke gezagsdragers, van hoog tot laag. Iedereen beroept zich erop dat er geen verantwoordelijkheid is zonder bevoegdheid. Formeel is dat juist. Dat is de hele enquête zo doorgegaan. Formeel was alles juist. En dat is ons hoofdstuk geworden over gefragmenteerd optreden van de overheid.'

In zijn fantasie had Wim Kok, de PvdA-premier, de sociaal-democraat, aangevoeld dat alles draait om het nemen van verantwoordelijkheid, dat niet de bevoegdheid de leidraad mag worden. Hij had verwacht dat Kok de drie meest betrokken ministers om de tafel had geroepen. Maar daarin is hij teleurgesteld.

'Mijn idee was dat Kok had gezegd: ''Het is geloof ik niet mijn bevoegdheid, maar met die Bijlmerramp gaat het volgens mij helemaal niet goed. Laten we even een broodje gaan eten, even een plan de campagne maken, want ik voel dat het gaat escaleren en ik heb geen zin om daar over twee jaar een parlementaire enquête over te krijgen.''

'Reken maar dat Kok daar een antenne voor heeft. Of die uitstond, weet ik niet. Ik heb het gevoel dat hij nu even niet lekker in zijn vel zit. Gewoon. Dat gevoel heb ik. Punt.'

Nog dieper teleurgesteld is hij over de weigerachtige opstelling van het Academisch Medisch Centrum het gezondheidsonderzoek onder 'Bijlmerzieken' te vervolgen met een lichamelijk onderzoek. Dat laat het AMC over aan het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis en het VU-ziekenhuis.

'Ik neem dat het AMC echt kwalijk. Ik heb mijn opleiding gehad in het AMC. Het is het grootste en ik geloof het beste ziekenhuis dat we hebben in Amsterdam, het staat midden in de Bijlmer, het is het ziekenhuis van de buurt en dat mág de buurt niet buitensluiten. Ik begrijp niet dat het zich zo onmaatschappelijk opstelt. Dat is echt een faux pas, een kunstfout!'

Het verweer van het AMC dat zulk ongericht onderzoek meer onrust veroorzaakt dan wegneemt, wijst Oudkerk ongeduldig van de hand. 'Luister eens. Het is gewoon huisartsenwerk. Als een patiënt om de twee weken bij je komt met onverklaarbare buikpijn, je kijkt hem steeds helemaal na maar je vindt niks, dan smijt je er op een gegeven moment een bloedonderzoek tegenaan waarvan je voor 99 procent zeker weet dat het niet nodig is, medisch gezien. Maar voor die patiënt wel!

'Daarom zeg ik dat de policy van het AMC om niet mee te werken aan daadwerkelijk onderzoek, onmaatschappelijk is. Nog erger, ik heb sterke aanwijzingen dat het AMC het 't OLVG en het VU-ziekenhuis niet bepaald gemakkelijk maakt om mee te doen. Ik vind het bovendien formeel en moreel onjuist dat niet de voorzitter van de raad van bestuur van het AMC, Urbanus, maar het hoofd van het gezondheidsonderzoek, IJzermans, die mening naar buiten brengt. Dat vind ik bijna misbruik van IJzermans, en ik wéét dat hij niet altijd gelukkig is met die dubberol.'

Oudkerk vond dat minister Borst van Volksgezondheid als gevolg van de enquête had moeten aftreden. Maar Borst bleef. Moet hij zelf nu niet weg? Of ten minste zijn woordvoerderschap voor Volksgezondheid neerleggen?

De vragen irriteren Oudkerk. 'Ik ben zo weg!', is een gevleugelde uitspraak van hem, maar daarmee onderstreept hij alleen zijn onafhankelijkheid. Hij heeft het geluk dat hij ook nog een vak heeft, ook nog dokter is. In werkelijkheid zijn er steeds meer redenen om juist niet zo weg te zijn.

Er volgt een opsomming. De opdracht die zijn generatie in 1994 van PvdA-voorzitter Rottenberg kreeg, het debat terugbrengen in de PvdA, is nog niet volbracht. Hij staat op, gebruikt zijn wijsvinger als pistool en demonstreert hoe de PvdA er ondanks goede voornemens telkens weer in slaagt haar eigen voeten tot moes te schieten. 'Paw, paw. De ene dag zeggen we: ''Geen debat? Dan gaan we dood.'' De volgende dag is er een debat over de hypotheekrente-aftrek en dan verstijven we. Paw, paw.'

Hij gaat weer zitten. 'Tweede reden om te blijven: mijn betrokkenheid bij de volksgezondheid; wachtlijsten, werkdruk, een bende. En sinds de enquête is daar nog een derde reden bijgekomen. De politiek in het algemeen.' Strijdlustig roept hij: 'Nou, zo wordt het wegkomen niet gemakkelijker!'

Als er vanwege de enquête al iemand weg moet uit de Tweede Kamer, dan is dat volgens hem D66-Kamerlid Van Walsem. 'Zijn inbreng in het debat over het enquêterapport was beneden alle peil. Niet inhoudelijk. Ik schaamde me om zijn collega te zijn. Dat bedoel ik niet persoonlijk tegenover Van Walsem, want hij had een opdracht waarmee hij de wei inging. Ik zou nog wel eens willen weten wat hij écht vond. En waarom het gegaan is zoals het is gegaan.

'Kijk, de VVD heeft altijd gezegd: Bijlmerramp, onzin, burgers moeten voor zichzelf opkomen, de overheid is geen stofzuiger. D66 heeft altijd de opvatting gesteund dat de overheid een betrouwbare partner moet zijn voor de burger. Daar draait alles om in de sociaal-democratie. Daarom is de afhandeling van de Bijlmerramp vooral een sociaal-democratisch probleem. Wie dat niet herkent, heeft last van een permanente zonsverduistering.

'Daarom was ik aangedaan toen D66 in het debat ineens dat ''stofzuigerexposé'' van de VVD overnam. En verbijsterd. D66 is de partij van de bestuurlijke vernieuwing. Ons rapport ging natuurlijk heel erg over bestuurlijke veroudering. Wat zeik je dan over een referendum, als er zo'n rapport ligt?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden