Dijsselbloem kan op de valreep doen wat de PvdA als een feest beschouwt: nivelleren

Hoe staat het kabinet Rutte-II er aan het einde van de rit voor? Minister Dijsselbloem presenteerde deze Prinsjesdag zijn (zeer waarschijnlijk) laatste Miljoenennota aan de Tweede Kamer. Wat kunnen we opmaken uit de begroting voor 2018?

Dijsselbloem presenteert de miljoenennota aan de Tweede Kamer Beeld anp

Rutte II regeert door...

'Ammehoela!' Niet eerder heeft een minister van Financiën met zoveel tegenzin een Miljoenennota in elkaar gedraaid. Wat was minister Jeroen Dijsselbloem (PvdA) erover aan het klagen de afgelopen maanden. Hij maande de aan de formatie deelnemende partijen VVD, CDA, D66, ChristenUnie in steeds minder wellevende woorden tot spoed. Hij voerde de druk op: als jullie niet snel af-ron-den, dan ga ik een steeds groter stempel drukken op de begroting voor volgend jaar, ook al zit ik dan met mijn PvdA in de oppositie. 'Dan kun je wel zeggen: u mag niets meer', sprak de nu zes maanden demissionaire bewindsman tegen de Tweede Kamer, 'ammehoela, ik ben nog wel verantwoordelijk voor die begroting.'

Zo maakte Dijsselbloem voor zichzelf en zijn partij ruimte om op de valreep nog wat meer te doen aan wat de PvdA als een feest beschouwt: nivelleren. Mensen met een laag inkomen - bijstand, AOW, minimumloon - krijgen 425 miljoen om hun koopkracht een paar tienden van procenten te verbeteren. En leraren in het basisonderwijs - ook geen veelverdieners - krijgen 270 miljoen om het gat met hun collega's in het voortgezet onderwijs iets te dichten.

Het demissionaire kabinet strooit elders ook met miljoenen in een begroting die 'beleidsarm' had moeten zijn. Er is extra geld voor de Belastingdienst, de door finopril geteisterde Warenautoriteit, de inlichtingendiensten, grensbewaking, langdurige zorg en de werving van personeel daarvoor. En dan schrapte het uitgeregeerde Rutte II ook nog de zelfbedachte mantelzorgboete - de 214 miljoen opleverende korting op de AOW als er mantelzorgers komen inwonen. Alles bijeen een niet heel erg beleidsarme vertimmering van bijna 3 miljard euro.

...in afwachting van Rutte III...

Kan het nieuwe kabinet daar nog wat aan doen? Aan de inkomstenkant - de belastingen - is dat lastiger dan aan de uitgavenkant. De honderden computersystemen van de Belastingdienst moeten de belastingveranderingen uitvoeren. De eerste hordes zijn de toeslagen. Die kunnen na 15 oktober niet meer veranderen. Elk type belasting heeft vervolgens een veranderingsdeadline. Na 15 december kan daaraan niets meer veranderd worden.

Het schrikbeeld is 2015. Toen kregen miljoenen belastingbetalers een naheffing door te laat geïmplementeerde veranderingen. Politiek pijnlijk: tegelijk waren er Provinciale Statenverkiezingen. Die zadelden Rutte II op met een nog kleinere minderheid in de Eerste Kamer.

Op de wettelijk vastgelegde extra uitgaven aan verpleegzorg na - 2,1 miljard in 2021 - kunnen veel posten aan de uitgavenkant vrij makkelijk uit de begroting worden gesloopt. CDA-leider Sybrand Buma kondigde dat ook aan: 'Een nieuw kabinet zal nog veel aan de Miljoenennota veranderen.' Het is de vraag of de VVD daarin meegaat. De grootste partij is net zo verantwoordelijk voor het Rutte II-beleid als het over pakweg vanaf een maand wordt voor het beleid van vermoedelijk het derde kabinet onder leiding van VVD-leider Mark Rutte.

...dat comfortabel kan beginnen...

Rutte komt in een deels door hemzelf gespreid bedje - zij het dat het een genivelleerd bedje is. Louter kijkend naar de twee belangrijkste cijfers die de stand van de overheidsfinanciën weergeven, heeft zijn tweede kabinet een indrukwekkende prestatie geleverd. Toen Rutte II in 2012 begon, hoopte het kabinet dat er dit jaar een tekort op de begroting zou staan van 9,9 miljard euro. Het is een overschot van 4,2 miljard geworden. In plaats van 481 miljard is de staatsschuld uitgekomen op 421 miljard.

Trek de lijnen door naar 2021, het laatste kabinetsjaar van Rutte III als de ploeg bij elkaar blijft. Dan is het overschot 13 miljard en de staatsschuld 360 miljard. Let wel: die 13 miljard brandt alleen in de portemonnee van het kabinet als het vier jaar niet meer doet dan op de winkel passen. Maar daarvoor hebben Buma en D66-leider Alexander Pechtold niet al die tijd in de wachtkamer gezeten. Ze willen iets doen. Maar wat?

...maar niet aan bezuinigingen ontkomt.

Toen CDA en D66 met VVD in maart begonnen aan de formatie dachten ze een duizelingwekkende hoeveelheid geld uit te kunnen delen. De economie draait immers op een nimmer voor mogelijk gehouden niveau. Toen schoof Dijsselbloem even aan de formatietafel en waarschuwde dat het toch allemaal wat tegenviel. Sindsdien klinkt uit de Stadhouderskamer dat de economische groei misleidend is: er is heus niet zoveel geld om de lasten te verlagen én het leger te pimpen én het onderwijs een boost te geven én de langdurige zorg op niveau te houden.

'We moeten naar de lange termijn kijken', zeggen de vier formerende partijen. Ze trekken zich opeens het houdbaarheidssaldo aan. Dat cijfer gaat over de gezondheid van de overheidsfinanciën onder invloed van zaken als de vergrijzing in 2060. Opmerkelijk voor politici die hun leven lang een horizon van hooguit vier jaar hanteren.

Als VVD, CDA, D66 en ChristenUnie de komende vier jaar gaan koersen op een houdbaarheidsoverschot, dan kunnen ze inderdaad weinig anders doen dan op de winkel passen. Dan hebben ze elk jaar ongeveer een miljard extra te besteden aan lastenverlichting, defensie, onderwijs en langdurige zorg.

Als Rutte III zich serieus op dat langetermijnsaldo wil richten en tegelijk een heel andere koers wil varen dan Rutte II, dan moet het nieuwe kabinet doen waarin het huidige al een meester was: bezuinigen. Kwestie van minder uitgeven aan het één om ruimte te maken voor het ander. Waaraan? Daarover moeten liefst vier partijen het eens zien te worden. In alle harmonie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.