Digitale dreiging brengt oude 'vrienden' weer samen

Het was een bom tussen oude vrienden, het NSA-afluisterschandaal. Maar de opkomst van oude vijanden deed de woede over de Amerikaanse brutaliteit snel luwen.

Beeld epa

Een van de grootste NSA-schandalen staat op het punt met een sisser af te lopen. Het kan gebeuren als de Braziliaanse president Dilma Rousseff een bezoek brengt aan het Witte Huis, op 30 juni. Officieel op de agenda voor het gesprek met haar collega: 'klimaatverandering, energie, studentenuitwisselingen en wetenschap en technologie'. Expliciet niet op het lijstje: spionage.

Moest je Rousseff twee jaar geleden horen, na de eerste Snowdenonthullingen, toen bleek dat Braziliaanse diplomaten, de Braziliaanse oliemaatschappij Petrobras en zijzelf werden afgeluisterd door de NSA. Ze zegde het al geplande staatsbezoek aan Washington briesend af en kondigde een wet aan die alle Braziliaanse internetgegevens voortaan binnen de grenzen moest houden. 'Deze inbreuk op onze zaken is een schending van het internationale recht en een belediging van de principes waarop de relaties tussen bevriende landen gebaseerd zijn', fulmineerde ze in een lange toespraak bij de Verenigde Naties. Ze eiste 'uitleg, excuses en garanties dat dit niet meer gebeurt'.

In Duitsland doofde vorige week een andere vuurwerkbom van Snowden in een modderige plas. De Duitse aanklager heeft geen bewijzen kunnen vinden voor het afluisteren van de telefoon van Angela Merkel, vertelde hij. De rechtszaak is geseponeerd, de verdachte gaat vrijuit.

Moest je Merkel twee jaar geleden horen, als spreekbuis van de Europese verontwaardiging. 'Vrienden bespioneren elkaar niet', zei ze boos en teleurgesteld, toen bleek dat zijzelf een van de NSA-doelwitten was geweest. Op hoge poten eiste ze een no-spy-agreement. Met Rousseff nam ze het initiatief voor een resolutie die in december 2013 door de algemene vergadering van de VN werd aangenomen, waarin werd vastgelegd dat burgers online dezelfde rechten hebben als offline. Dieptepunt in de relatie met de VS was de uitzetting van de station chief van de CIA in Berlijn, in juli vorig jaar. Met zulke vrienden heb je geen vijanden meer nodig, was de heersende opinie.

Slippertje

Moet je ze nu zien. Merkel met Obama tijdens de G7 vorige week, samen aan het bier. Rousseff met Obama tijdens de Amerikatop in Panama in april, loungend in hun luie stoelen. Helemaal ontspannen nog niet, maar er wordt weer gelachen, ze raken elkaar aan; je ziet twee echtelieden die zich na een slippertje realiseren dat ze het met elkaar zullen moeten doen.

Wat is er gebeurd? Heel veel en heel weinig.

Allereerst is er natuurlijk de groeiende hoeveelheid boter op de hoofden van de klagende staatshoofden, zeker Merkel. Vrienden bespioneren elkaar wél. In augustus vorig jaar bleek eerst dat de Duitse Bundesnachrichtendienst (BND) er zelf niet vies van was. Zo stond bondgenoot Turkije op een lijst gerechtvaardigde doelwitten en werden de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry en zijn voorganger Hillary Clinton 'per ongeluk' afgeluisterd, schreef Der Spiegel.

Mondiale netwerkers

Iedereen beluistert iedereen op het wereld toneel. Van linksaf met de klok mee: president Dilma Rousseff van Brazilië, de Franse president François Hollande, VS-president Barack Obama, premier David Cameron van het Verenigd Koninkrijk, president Vladimir Poetin van Rusland, president Xi Jinping van China, bondskanselier Angela Merkel van Duitsland en Herman Van Rompuy, toenmalig voorzitter Europese Raad.

Bondskanselier Angela Merkel en president Barack Obama in gesprek. Beeld epa

Brazilië

De afgelopen maanden bleek bovendien dat de BND en de NSA intensief samenwerkten bij het onderscheppen van Europese communicatie, vanuit de spionagebasis Bad Aibling in Beieren. De Amerikanen gaven de Duitsers hun verlang- lijstje en die tapten braaf af. Er is nog steeds ophef, maar die richt zich nu vooral op Merkel en spitst zich toe op de zoektermen: wie zijn er precies afgetapt?

Van Braziliaanse spionage-activiteiten is minder bekend, maar Rousseff bevindt zich in een ander lastig parket. Brazilië gaat economisch niet meer zo lekker als een paar jaar geleden. Plannen voor een nationaal internet heeft ze al laten varen en ook verder kan ze Amerikaanse bedrijvigheid goed gebruiken, met name op energiegebied.

China

Veel landen kiezen eieren voor hun geld. Sinds de onthullingen van Snowden is de geopolitieke balans een stuk wankeler geworden. Poetin, tot 2014 nog iemand met wie je gezien kon worden, beheerst zijn Sovjetnostalgische driften steeds slechter. China zoekt ruzie in de Zuid-Chinese zee. En Islamitische Staat moest in 2013 nog worden uitgeroepen. De Verenigde Staten zijn voor westerse landen een veel kleiner kwaad.

De agressie van de nieuwe vijanden laat zich in de westerse wereld vooral digitaal voelen. In Duitsland zijn computers van de Bondsdag en Merkel getroffen door malware die afkomstig zou zijn van de waarschijnlijk Russische hackersgroep APT28. De afkorting staat voor Advanced Persistent Threat, ofwel hardnekkige, goed georkestreerde aanvallen; de virussen, voor het eerst gezien tijdens de Russische aanval op Georgië in 2008, zijn geproduceerd tijdens kantooruren in Moskou en Sint-Petersburg.

In China zijn de staatshackers gelieerd aan het leger; Amerika stelde vorig jaar vijf van deze digitale saboteurs in staat van beschuldiging. China zou verantwoordelijk zijn voor de datadiefstal dit voorjaar bij het Amerikaanse Office for Personnel Managament, waar alle ambtenaren staan geregistreerd. Volgens beveiligers zijn de Chinezen het laatste jaar gericht op zoek naar gevoelige persoonlijke informatie, die gebruikt kan worden voor phishing of gerichte spionage.

IS doet nog vooral aan digitaal vandalisme. Meer dan het bekladden van westerse websites kwam het nog niet. Maar er is wel degelijk een 'hackersdivisie' binnen de jihadistische oorlogsmachine, die in januari de Twitter- en YouTube-accounts van het Amerikaanse centrale militaire commando wist over te nemen om daar dreigementen op te zetten.

Edward Snowden

De mogelijke dreiging van Rusland en China wordt de laatste weken gecombineerd met het in diskrediet brengen van Snowden - hoe lelijker die drie worden afgeschilderd, hoe mooier de Amerikanen (en de NSA) ogen. Zondag meldde de Britse Sunday Times op basis van anonieme bronnen dat de Russen en/of Chinezen documenten van Snowden zouden hebben ontcijferd met namen van Amerikaanse en Britse spionnen, die zo in gevaar zouden zijn gebracht.

Daar is van alles tegenin te brengen: de Sunday Times maakte feitelijke blunders, en er is geen enkel bewijs dat Snowden nog geëncrypte documenten bij zich had toen hij van Hawaii naar Hongkong en Moskou vluchtte. Bovendien, schreef cyberexpert Bruce Schneier in Wired, is het net zo aannemelijk dat de Russen of Chinezen die documenten gewoon bij de NSA zelf hebben gestolen.

Veel gebeurd dus. Waarom is er ook weinig gebeurd? De NSA-praktijken zijn nauwelijks veranderd. Onlangs nam het Congres de USA Freedom-wet aan, die de dienst verbiedt grootschalig metadata van telefoon- en internetverkeer te onderscheppen. Maar die gegevens zijn bij de telecomproviders gewoon te halen en er is geen kwantitatieve beperking. Bovendien: de wet geldt alleen voor Amerikanen. Eurocommissaris Véra Joukova, die al maanden praat over bescherming van Europese data in VS-handen, noemde de Amerikaanse houding 'teleurstellend'. Ook Rousseff kreeg nooit excuses.

Maar ja: met de nieuwe vijanden heeft ieder weer oude vrienden nodig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden