Digitaal gesnuffel in de moderne vuilnisbak

De verplichte afvalpas is een aantasting van zijn privacy, vindt Arnhemmer Michiel Jonker, die bezwaar maakte bij de Raad van State. Die kan niets doen: de pas is nooit rechtsgeldig ingevoerd.

Arnhemse afvalcontainer die met een pas moet worden geopend. Beeld Marcel van den Bergh

In een nette woonwijk in Arnhem staan volle vuilniszakken naast de hypermoderne afvalcontainers. 'Dat krijg je dan', zegt bewoner Michiel Jonker. 'Of mensen hebben hun pasje niet bij zich om de klep te openen, of ze willen 'm niet gebruiken.'

In juni 2014 ontving Jonker een brief met de melding dat hij zijn afval voortaan alleen nog maar met een pas kon wegbrengen. 'Daardoor wordt mijn privacy als burger flink aangetast.' En dus maakte Jonker bezwaar. Dankzij de pas kan precies worden bijgehouden hoe vaak, op welk tijdstip en bij welke ondergrondse container iemand een vuilniszak wegbrengt.

De pas wordt niet gekoppeld aan een specifieke naam, maar de chip bevat wel informatie over de postcode en het huisnummer van de gebruiker. 'Alle Nederlandse gemeenten beschikken over adresgegevens van burgers. Die koppeling tussen adres en persoon is dus zo gemaakt', stelt Jonker.

Extra pasje

Nog een extra pasje om mee te swipen - de meeste mensen halen hun schouders erover op. Met een huisvuilpas je afval wegbrengen is in veel Nederlandse gemeenten de normale gang van zaken. In 2014 ontvingen 150 duizend Arnhemmers zo'n digitale afvalpas. Jonker tekende bezwaar aan - de gemeente wuifde dit weg. Uiteindelijk deed Jonker voor de Raad van State zijn verhaal. Hij wilde naar eigen zeggen een 'aanrommelende gemeente terugfluiten'.

'Zo'n dataverzameling leidt zelden tot efficiënter gemeentelijk beleid, maar brengt wel allerlei veiligheidsrisico's met zich mee', vindt Reinout Barth van Privacy Barometer (een particulier initiatief voor privacyrecht). 'Het idee is nu: meer gegevens geven ons meer grip op problemen in de samenleving. Dat is een utopisch beeld.'

De gemeenten Rotterdam en Oegstgeest hadden in maart nog met een flink datalek te kampen. Belastinggegevens van ruim 30 duizend burgers waren toen maanden toegankelijk op internet. De zaak van Jonker is volgens Barth dan ook exemplarisch voor een groter probleem, namelijk het verzamelen van privégegevens van burgers door overheden. 'Gemeenten moeten zich daarin veel terughoudender opstellen', stelt Barth.

Slimmere routes voor vuilniswagens

Het is een efficiënte manier om de kosten van vuilnisverwerking terug te dringen, stelt de gemeente daar tegenover. Door bij te houden op welke punten veel afval wordt ingeleverd, kunnen vuilniswagens slimmere routes door de stad rijden. Alleen bij volle bakken wordt dan nog vuilnis opgehaald. Ook zou zo worden voorkomen dat burgers uit omliggende gemeenten hun huisvuil in Arnhem dumpen.

Maar Jonker blijft sceptisch. Vuilnisverwerking kan volgens hem prima anoniem. 'Met zo'n pas kan de gemeente aan de hand van je vuilnis je leefpatroon analyseren. Stel dat ik drie weken geen afval inlever, dan is het duidelijk dat ik niet thuis ben. Als je die gegevens kunt hacken, weet je precies op welke adressen je kunt inbreken.'

Maar die privacykwestie is volgens Vincent Böhre van Stichting Privacy First niet het enige probleem. 'Die pas is onder valse voorwendselen ingevoerd. Uiteindelijk wil de gemeente dat grootverbruikers meer gaan betalen, dat is het verkapte doel.'

Oordeel Raad van State

Eerder oordeelde de Raad van State kritisch over soortgelijke plannen voor fraudeaanpak door middel van bestandskoppeling. De Raad boog zich toen over de invoer van SyRI, dat persoonsgegevens van verschillende overheidsorganen aan elkaar linkt om uitkeringsfraudeurs op te sporen.

Concrete plannen voor gedifferentieerde afvalscheiding werden voor de uitspraak van de Raad van State ontkend, maar het beleid gaat volgens de gemeente wel degelijk in 2018 gelden. Dat betekent dat huishoudens die meer vuilnis produceren, in de toekomst meer belasting zullen betalen. Dat schiet Jonker in het verkeerde keelgat. 'Als de gemeente om die reden nu al allerlei data verzamelt, dan moet ze daar eerlijk over zijn.'

De Raad van State verklaarde Jonkers bezwaar niet-ontvankelijk. De afvalpas werd nooit via rechtsgeldige route ingevoerd en dus kan deze niet worden afgeschaft. 'Belachelijk', vindt Böhre. 'Die pas is illegaal en toch blijft de gemeente hem gebruiken - Arnhemmers zouden op hun achterste benen moeten staan.' Waarom de pas destijds niet binnen een juridisch kader is ingevoerd, kan de gemeente niet zeggen. Woordvoerder Maurice Chattelin begrijpt de bezwaren van Jonker. 'We zullen door deze zaak absoluut ons privacybeleid nog eens onder de loep nemen. Beloven dat de data nooit gehackt zullen worden, kunnen we alleen niet.'

Wirwar van procedures

En dus is Jonker terug bij af. 'De zaak was een uitputtingsslag, zelfs voor iemand met een achtergrond in bestuursrecht. Je loopt vast in de wirwar van procedures - ze hopen dat je het uiteindelijk opgeeft. Je hebt hart voor de zaak nodig, anders is er niet tegen de gemeente op te boksen.' Ongeveer twee volle werkweken, schat Jonker dat hij tot dusver met de afvalzaak bezig is geweest. Of hij naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens stapt, weet hij nog niet.

Voor wie net als Jonker niet wil dat zijn afval wordt geregistreerd, is er altijd nog een laatste redmiddel: afval elders dumpen. 'Die Arnhemse pas is ingevoerd zonder deugdelijk besluit en dus kan de gemeente je het niet kwalijk nemen als je er geen gebruik van maakt', zegt Böhre. Voor Jonker is het in ieder geval duidelijk. 'Mijn vuilnis zet ik voortaan gewoon naast de container neer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden