Diep in Kenya koestert Thesiger zijn afkeer van modern leven

Wilfred Thesiger was een gedreven, maar geen 'klassieke' ontdekkingsreiziger. Een biografie belicht nu ook ontluisterende kanten die in zijn eigen boeken uiteraard niet aan bod kwamen....

HANS BOUMAN

WILFRED THESIGER zal de geschiedenis ingaan als 'the last of the great explorers' en hoewel zijn feitelijke 'ontdekkingen' wat bleekjes afsteken tegen die van zijn victoriaanse voorgangers, om nog maar te zwijgen van een legendarische figuur als kapitein James Cook, zij hem die titel van harte gegund. Immers, toen Thesiger in 1910 in Addis Abeba werd geboren, viel er niet zo gek veel meer te ontdekken, in de klassieke zin van het woord. Zijn fascinatie voor authentieke, primitieve culturen, zijn grenzeloze nieuwsgierigheid en zijn stugge vastberadenheid dreven hem echter tot reizen van een dermate bijzonder karakter dat de term ontdekkingsreiziger nog éénmaal van stal mag worden gehaald.

Toen hij 23 was, trok hij door het land van de Danakil in Abessinië, een gebied waar vroegere westerse expeditieleden consequent waren vermoord. Daarnaast had hij de oorsprong van de rivier de Awash ontdekt, en daarmee een van de laatste geografische raadselen van Afrika opgelost. Ook was hij doorgedrongen tot in het afgelegen sultanaat Aussa, ook een uitzonderlijke prestatie. In de jaren die volgden, doorkruiste hij als enige westerling tot tweemaal toe de Rub 'al Khali (het 'Lege Kwartier') in Saudi-Arabië, was hij de eerste buitenstaander die de Liwa-oase bezocht, en mocht hij als eerste blanke een blik werpen op de Umm as Samin-drijfzanden.

Ook zijn achtjarig verblijf tussen de Moerasarabieren in Irak was uniek. Hij deed verslag van zijn reiservaringen in boeken als Arabian Sands (Woestijnen van Arabië) en The Marsh Arabs (De Moerasarabieren), werken die inmiddels de status van klassiekers hebben verworven. Daarnaast schreef hij zijn autobiografie: The Life of My Choice.

Zijn staat van dienst rechtvaardigt dus een biografie, maar zelf dacht hij daar aanvankelijk anders over. Toen Michael Asher - een ervaren woestijnreiziger en auteur van drie 'woestijnboeken' - hem in zijn woonplaats Maralal in het noorden van Kenya bezocht om hem te interviewen, wilde de bejaarde reiziger daar aanvankelijk niets van weten: 'Je boek is pure tijdverspilling.' Later draaide hij bij en voerde hij een aantal dikwijls zeer lange gesprekken met Asher. Deze gesprekken vormden, samen met een grote hoeveelheid relevante literatuur, de basis van het omvangrijke en fraai met oud en nieuw fotomateriaal geïllustreerde Thesiger - A Biography. Daarnaast verrichtte Asher de heidense klus om in het voetspoor van zijn onderwerp veel van Thesiger's reizen opnieuw te maken. Ook slaagde hij erin enkele reisgenoten van vijftig jaar geleden op te sporen en te interviewen.

De biografie is zowel een onthullend als bij vlagen ontluisterend portret geworden, zonder door te slaan naar sensatiezucht of karaktermoord. Thesiger wordt erin neergezet als practicus en romanticus, iemand die zowel naïef is als sluw, rebels zowel als reactionair. In laatste instantie overheerst echter het respect voor de eigenzinnige persoonlijkheid van Thesiger en zijn buitengewone prestaties.

Wilfred Patrick Thesiger werd op 3 juni 1910 geboren als de zoon van de Britse consul-generaal en gevolmachtigd minister van het Imperial Court in het toenmalige Abessinië (nu Ethiopië). Als kleinzoon van een generaal met adellijke titel groeide Thesiger op in de Engelse upper class. Hij is het bestaan van een aristocratische bovenlaag altijd als vanzelfsprekend en heilzaam blijven beschouwen. Bepaalde families hadden naar zijn mening nu eenmaal superieure eigenschappen in het bloed, en waren dus tot hogere verantwoordelijkheden geroepen. Dat Thesiger nooit veel heeft opgehad met begrippen als democratie, moge duidelijk zijn.

Vader Thesiger was in Wilfred's jeugd bevriend met de ambitieuze Ras Tafari, die onder de naam Haile Selassi koning en keizer van Ethiopië zou worden. Toen Tafari in 1916 zijn tegenstander Lij Yasu had verslagen, was Thesiger getuige van zijn overwinningsparade. Dit spektakel vol 'barbaarse schoonheid' (met speren bewapende en fraai getooide krijgers kwamen langs met hun geketende gevangenen) maakte een onuitwisbare indruk op hem. In The Life of My Choice schreef hij dat deze gebeurtenis hem voor de rest van zijn leven een voorkeur voor het authentieke en een afkeer van het moderne schonk. Na Abessinië vielen zijn jaren op de befaamde kostschool van Eton hem zwaar. Zijn klasgenoten hechtten geen geloof aan de verhalen over Afrika waarmee hij indruk probeerde te maken. Niet zelden gaf hij uiting aan zijn frustraties door op de vuist te gaan. Hij ontwikkelde zich tot een ware kwelgeest, waarbij zijn krachtige bouw - die hem later zoveel ontberingen hielp doorstaan - goed van pas kwam. Tijdens zijn studie in Oxford ontwikkelde hij zich tot een enthousiast bokser.

Na zijn studietijd keerde hij terug naar Afrika, waar hij ontdekkingsreizen maakte die hem op zijn 23ste al een zekere reputatie bezorgden. Van Engeland had hij inmiddels een grondige afkeer gekregen. Hij beschouwde de Engelsen, evenals alle andere 'modern' levende volken, als verwekelijkt omdat hun bestaan te makkelijk was: hoe harder het leven, hoe nobeler de mens. Haile Selassi vond hij dan ook een van de nobelste mensen die hij ooit had ontmoet. Een feit dat niet van ironie is ontbloot, want juist Haile Selassi's streven was erop gericht van Ethiopië een moderne staat te maken.

In later jaren zag Thesiger in de bedoeïenen van de Arabische woestijn 'het zuiverste ras ter wereld'. Bij hen waren eigenschappen als moed, loyaliteit en doorzettingsvermogen optimaal ontwikkeld. In hun gezelschap ondernam hij dan ook tot tweemaal toe de alles vergende tocht dwars door het meest barre en verlaten stuk woestijn van heel Arabië.

Het is opmerkelijk te zien hoezeer Thesiger, als hij eenmaal tot een bepaalde overtuiging was gekomen, blind kon zijn voor gebeurtenissen die met zijn opvattingen in tegenspraak leken. Zo hield hij zich tijdens een van zijn woestijntochten dood, om de loyaliteit van zijn reisgenoten te testen. Een van hen stelde voor het lijk van de 'christen' naar de dichtstbijzijnde politiepost te brengen, om te voorkomen dat ze van moord zouden worden beschuldigd. De ander protesteerde: de stank van het dode lichaam zou de kamelen maar van streek maken.

Ontluisterend zijn ook de uitspraken die zijn reisgenoten een halve eeuw na dato doen, wanneer Asher ze heeft opgespoord. Waar Thesiger in zijn boeken had beweerd dat de bedoeïenen juist prijs stelden op de ontberingen die ze moesten lijden, vertelt een van de geïnterviewden: 'Ik wilde met hem meereizen omdat hij ons geweren en kamelen en geld gaf, en daar waren wij wel in geïnteresseerd.' In tegenstelling tot Thesiger's bewering dat zij geen veranderingen in hun bestaan wensen, verneemt Asher dat deze bedoeïen zijn kameel al jaren geleden had ingeruild voor een four-wheel-drive.

Thesiger is altijd iemand gebleven met uitgesproken, dikwijls zelfs extreme meningen. Amerikanen beschouwt hij nog altijd als cultuur- en geschiedenisloze bastaards, niemand heeft hem ooit op een vriendelijk woord over vrouwen kunnen betrappen, en het feit dat iedereen tegenwoordig maar verre reizen maakt, doet hem slechts verlangen naar zijn dood. Want hoe zullen de kwetsbare cultuur en natuur van de Derde Wereld dat overleven? Dat hij tijdens de jacht duizenden dieren afschoot en de door hem vervaardigde woestijnkaarten ook de komst van oliezoekers heeft vergemakkelijkt, komt uiteraard niet ter sprake.

Tegenwoordig woont Thesiger, bijna blind, te midden van een familie van de Samburu-stam in de Kenyaanse bush. Dat is typerend, want zijn afkeer van eenzaamheid is altijd groot geweest. Al zijn reizen maakte hij in het gezelschap van anderen. Zijn levenslange en naar het schijnt zuiver platonische voorliefde voor adolescente jongens heeft hem ook hier niet verlaten. Ze slapen bij hem op bed, bij wijze van extra deken. Door de Samburu wordt hij Mzee Juu genoemd, 'de oude man daarginds'. Net als de bedoeïenen weten de Samburu wel weg met het materiële voordeel dat zijn aanwezigheid hun biedt. In ruil ervoor geven ze hem het gevoel tot een familie te behoren. Maar 's nachts doet hij zijn kamer op slot, uit angst te worden vermoord om zijn geld.

Hans Bouman

Michael Asher: Thesiger - A Biography.

Viking, import Penguin Nederland; ¿ 65,60.

ISBN 0 670 83769 5.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden