Dient zelfbeschadiging de moderne kunst?

Gevaar en schoonheid

Turner bond zich vast aan een scheepsmast. Zo heftig wil moderne kunst ook zijn, maar dan anders.

Beeld Marina Abramovic/MOMA

Vorige week maakten Rijksmuseum Twente in Enschede en Museum De Fundatie in Zwolle bekend dat er vanaf september in beide musea vijftig schilderijen en aquarellen van J.M.W. Turner te zien zullen zijn, verscheept uit Tate Britain. Titel van de tentoonstelling: 'Gevaar & schoonheid. Turner en de traditie van het sublieme.'

Quite a couple, gevaar en schoonheid. Nieuwsgierig makend, die titel, maar ook een tikje makkelijk. Want: sinds wanneer wordt beeldende kunst min of meer geacht 'gevaarlijk' te zijn, verontrustend, ontregelend, tegendraads?

J.M.W. Turner (1775-1851) is een van de vele godfathers van 'gevaarlijke' kunst. Maar Turner was er niet op uit 'gevaarlijk' te zijn en onrust te creëren. Hij probeerde in zijn late jaren voorbij de toen vigerende grenzen van het schone en het ware te geraken, onder meer door het (zon)licht en de zee zélf te schilderen, het wezen van het licht en het water, de binnenkant van de zon en de zee.

Gevaarlijke kunstenaar

Die vermetele pogingen werden begrepen noch geapprecieerd door het publiek dat hem daarvóór had bewonderd - en dus, zo stellen wij in onze tijd parmantig vast, ontwikkelde Turner zich tot een voor zijn publiek (lees: de bourgeoisie) 'gevaarlijke' kunstenaar.

Sinds de Romantiek wordt van beeldende kunstenaars min of meer verwacht dat hun werk ontregelend is. Schoonheid werd gedegradeerd naar het tweede, derde of, beter nog, achtste plan. Tegendraadsheid en gevaar: díé aspecten tellen.

Wat die impliciete verplichting tot 'gevaarlijk zijn' tot gevolg heeft voor de ambities en het zelfbeeld van veel kunstenaars, laat zich illustreren door twee recente debuutromans met een kunstenaar als hoofdpersoon. In het in Engeland juichend ontvangen en nu vertaalde debuut Randall (2014) van Jonathan Gibb overlijdt duivelskunstenaar Damien Hirst op piepjonge leeftijd. In de parallelle, Hirstloze Britse kunstwereld triomfeert de schrandere en marktgerichte kunstenaar Randall. Hij wordt bewonderd door collega's en generatiegenoten, omarmd door kunstverzamelende multimiljonairs en op de voet gevolgd door de internationale kunstpers. Maar Randall beleeft zijn triomfen pas na de nodige twijfels en zelfbevraging: 'Maar nu de gelegenheid om zijn werk serieus te tonen naderbij kwam, vond hij het allemaal niet goed genoeg meer. Het was afgezaagd, (...) niet verrássend, niet tegendraads (...).'

Tegendraadsheid als norm: zie daar maar eens uit te komen. Randall kómt eruit, dat spreekt.

De consequenties

In het voor de Libris-prijs genomineerde romandebuut De consequenties (2014) van Niña Weijers luistert de hoofdpersoon, de jonge kunstenaar Minnie Panis, geamuseerd naar een tirade van haar agent, die geen goed woord overheeft voor de hypes en de fixatie op roofkapitalisme in de huidige kunstwereld: 'Iedereen weet dat de kunstwereld ziek is (...). Kunst is het nieuwe vastgoed, een belegging voor Russische oligarchen, hip-hoppers en kindsterretjes.'

Gelukkig ziet de agent Panis' werk als uitzondering. Opgewonden legt hij haar eigen werk uit: 'Ik probeer je hier te complimenteren, als je dat nog niet doorhad. Mensen emmeren voortdurend maar over gevaarlijke kunst, maar wat is gevaarlijke kunst?' Daarna grijpt de agent zijn protegee bij de schouders en roept: 'Dít hier is gevaarlijke kunst! Niet omdat ze iemand in gevaar brengt, maar omdat de kunstenaar zichzelf verdomme in gevaar brengt.'

Met 'dit hier' bedoelt de agent Panis zélf, die in De consequenties haar leven of liever gezegd haar geleidelijke verdwijning, tot inzet maakt van haar oeuvre. De succesvolle Minnie Panis is gedurende de hele roman bezig in fasen uit haar eigen leven te verdwijnen. Die artistieke zelfuitwissing heeft iets destructiefs, op het suïcidale af. Met en in haar kunst brengt Panis zichzelf terdege in gevaar, in het bijzonder wanneer zij een schimmige afspraak maakt met een fotograaf die haar van een afstand observeert en fotografeert, ook op het moment in de roman waarop zij zich letterlijk op glad ijs begeeft. Minnie komt in een wak terecht en sterft in het vrieskoude water nog nét niet een verdrinkingsdood.

In De consequenties staat een passage waarin Minnie oog in oog zit met Marina Abramovic. Het is tijdens Abramovic' inmiddels roemruchte performance uit 2010 in het 2MoMA in New York, The Artist Is Present. Tijdens die performance zat Abramovic bijna drie maanden lang dagelijks vele uren achtereen zwijgend aan een tafel in het MoMA en wie wilde, kon tegenover haar plaatsnemen. Vele honderdduizenden kwamen op de performance af, die op papier makkelijk oogt, maar stilzitten en zwijgen terwijl duizenden mensen voorbijtrekken, bleek een uitputtingsslag, een ingrijpende ervaring voor wie tegenover haar plaatsnam.

Mystieke sfinx

Abramovic groeide uit tot een mystieke sfinx die in alle bewegingloze zwijgzaamheid een fysieke en geestelijke implosie onderging, in De consequenties te vergelijken met de bijna dodelijke implosie van Minnie Panis in het water onder het ijs.

Toch was The Artist Is Present voor Abramovic' verhoudingsgewijs weinig riskant. Eerder bracht zij zichzelf tijdens performances echt in gevaar. In 1974 zat Abramovic, ook toen roerloos en zwijgend, in een galerie in Italië. Omringd door voorwerpen, waaronder scharen, messen en een - geladen - pistool. Toeschouwers konden en mochten doen wat ze wilden met die spullen én met de kunstenaar. Tijdens die performance werd meer dan eens het geladen pistool tegen haar hoofd gedrukt. Jezelf blootstellen aan potentiële sociopaten met moordplannen en die sociopaten alvast een handje helpen door wapens klaar te leggen: gevaarlijker kan het in de kunst niet worden, lijkt me.

Maar altijd creëert de kunst haar eigen overtreffende trap, in dit geval in de persoon van de recent overleden performancekunstenaar Chris Burden. 3 In 1971 liet Burden zichzelf tijdens de performance Shoot door een kennis in zijn arm schieten. Ook kroop hij eens, met zijn handen vastgebonden op zijn rug, over 15 meter gebroken glas.

De performances van Abramovic en Burden onderscheiden zich door de mate van zelfkastijding, alsof de Messias postuum moet worden uitgedaagd - niet omwille van religie, maar om de act van de kastijding zelf.

In vergelijking met Burden en Abramovic is de zelfdestructie van Minnie Panis in De consequenties fluweelzacht en versluierd. Maar: wat is het doel? In hoeverre dient die zelfbeschadiging de moderne kunst?

Beeld Chris Burden

Messias onder de messiassen

Over de zelfbeschadigende messias onder de messiassen, Bas Jan Ader, staat in het hart van Weijers' De consequenties een veelzeggend essay. De Nederlandse kunstenaar Bas Jan Ader ging op 9 juli 1975 in een bootje uit varen op de Atlantische Oceaan. Ader wilde een Grote Oversteek maken. Dat bootje werd later teruggevonden, Ader niet. Tot op de dag van vandaag staan kunsttijdschriften vol over Aders mysterieuze verdwijning. Niet voor niets plaatste Weijers dit tragische levensverhaal in het hart van haar debuutroman. Tegen Aders kroniek van een soort aangekondigde dood kan haar hoofdfiguur niet op. Als we instemmen met het waardeoordeel van Panis' agent, is Bas Jan Ader de ongekroonde koning van de gevaarlijke kunst.

Zelfkastijding kent een traditie in de kunst. Voorheen was het vaak een middel dat het doel heiligde, niet het doel zelf. Naar het schijnt liet J.M.W. Turner zich op volle zee tijdens noodweer hoog in een scheepsmast vastbinden. Zo kon hij vanaf grote hoogte de kolkende zee onder hem aanschouwen. Met die ervaring kon hij nóg doorleefder zijn woeste zeegezichten maken. De Turner van nu zou de klim in de mast, het vastbinden en de daaropvolgende beproevingen tot het meesterwerk zélf opwaarderen. Dat weerspiegelt onze mores, waarin de verslaving van de massa aan kicks en 'uit je dak gaan' door de elite nuffig wordt afgeserveerd. Al vergaapt de elite zich wel aan zelfkastijdende spektakelkunst.

Schilderij van J.M.W. Turner. Beeld Southampton City Art Gallery
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.