reconstructieSamsom en de klimaatwet

Diederik Samsoms ‘crazy journey’ met de Green Deal als rechterhand van commissaris Timmermans

Diederik Sam­som. ‘Ik weet niet wat ze hier in het water doen, maar iedereen denkt groen. Iedereen wil aanhaken’, zei hij over Brussel. Beeld Werry Crone / Hollandse Hoogte

Frans Timmermans haalde Diederik Samsom naar Brussel voor de Klimaatwet die de Europees commissaris Green Deal woensdag presenteert. Samsom werd aangenaam verrast in het ‘Berlaymonster’.  

Alles blijkt anders als Diederik Samsom woensdagochtend 18 september vorig jaar het Berlaymont binnenwandelt, het hoofdkantoor van de Europese Commissie. De voormalig PvdA-leider en milieuactivist verwacht achter elke deur zachtrubberen muren die zijn groene ambities even geluid- als genadeloos terugveren. EU-ambtenaren die op zijn best onwillig zijn, maar waarschijnlijker hem wegvoeren in het labyrint van Commissieprocedures, waarna nooit meer iemand van Samsom (48) zal vernemen.

Woensdag, krap zes maanden later, presenteert zijn politieke baas en partijgenoot Frans Timmermans – eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie, belast met de Green Deal – de Klimaatwet. De wettelijke verankering van het hoofddoel van die Green Deal: een klimaatneutraal Europa in 2050, met daaraan gekoppeld de totale hervorming van de samenleving. ‘Als dit slaagt is het veel groter dan de invoering van de euro’, zegt een nauw betrokken EU-ambtenaar. Samsom, inmiddels zetelend op de twaalfde verdieping van het Berlaymont: ‘De mammoettanker verandert van koers, de ankers zijn losgegooid.’

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Dat hij zo snel zo ver zou komen, had Samsom die 18de september beslist niet voorzien. Een week eerder is hij aangewezen als kabinetschef van Timmermans. Hoewel zijn officiële aanstelling nog twee maanden op zich laat wachten, heeft Samsom onmiddellijk een vergadering belegd met de mensen die de Green Deal moeten vormgeven. ‘Samsom ging met drie treden tegelijk de trap op’, constateert een van zijn nieuwe collega’s.

Hogere versnelling

Sinds Timmermans hem medio juli polste of hij zijn rechterhand wil worden, is Samsom in een hogere versnelling geschoten. Twaalf problemen, dertien oplossingen, het politiek maniakale gedrag waarom hij op het Binnenhof bekendstond. In zijn tas bij aankomst in Brussel zit een opmerkelijk diagram: de grafische vormgeving van hoe naar zijn mening de Green Deal eruit moet zien. Het oogt als een clusterbom met een groene kern en daaromheen de explosieven die de wereld zullen veranderen, zoals een ‘boerderij tot bord’-strategie, een ­actieplan voor schone lucht, circulaire economie, een biodiversiteitstrategie, schoon vervoer, duurzame energie en honderden miljarden euro’s om al dit moois te betalen.

Tekenend: het plaatje dat op 11 december in de definitieve versie van de Green Deal verschijnt, verschilt nauwelijks van het diagram dat Samsom maanden eerder in zijn eentje in Leiden op z’n Apple-computer ontwierp.

Acht mensen zijn aanwezig bij deze eerste vergadering, al snel grappend als The Gang of Eight betiteld, naar het exclusieve gezelschap van Republikeinen en Democraten in Washington dat vertrouwelijk wordt geïnformeerd over zaken die de veiligheid van de VS raken. ‘Dit wordt een crazy journey’, opent Samsom de bijeenkomst. In een uur tijd ontvouwt hij zijn plannen. ‘Het was ongekend’, zegt een van de deelnemers. ‘Eindelijk iemand met een doel én met humor. Geen bureaucraat. Niet: wat zegt het Europees Verdrag, maar wat willen we? Niet waarom iets niet kan, maar waarom we iets kunnen.’

‘Bevrijdingsfeestje’

Onbewust boort Samsom een laag ­enthousiasme aan die door vijf crisisjaren (eurocrisis, Griekse crisis, ­migratiecrisis, terreuraanslagen) is weggezakt. De vergadering was een ‘bevrijdingsfeestje’, zegt een deel­nemer. ‘Het juk van de crisis werd afgeworpen.’ Wat overheerst is een ‘heroïsch’ gevoel. ‘Ongekend’, zegt Samsom na afloop tegen een naaste medewerker. ‘Ik weet niet wat ze hier in het water doen, maar iedereen denkt groen. Iedereen wil aanhaken.’

Enkele deelnemers van deze ‘stichtende vergadering’ erkennen dat ze vooraf Samsom gegoogled hebben. Hij is een grote onbekende in Brussel, alleen zijn Greenpeace-achtergrond is hem vooruitgesneld. Ze stuiten op foto’s van Samsom in rubberbootjes, vastgeketend aan een hek, weggevoerd door de politie. Een groene jihadi, dan nog met krullen.

‘Ik was, hoe zeg ik dat netjes, verbaasd over de keuze van Timmermans om Samsom naar Brussel te halen’, beaamt een van hen. Een ander maakte zich op voor een ‘hard gevecht met een koppige activist’. Samsom kan er achteraf om lachen. ‘Ze hadden gemist dat ik in Nederland uit de politiek ben gezet omdat ik te veel compromissen met Mark Rutte maakte’, zegt hij tijdens een bijeenkomst in Brussel.

Waar premier Rutte in Nederland de man is van de ‘geitepaadjes’ om onmogelijke compromissen mogelijk te maken, is Samsom in Brussel degene die buiten de gebaande paden treedt. ‘Hij is hier duidelijk niet geboren en getogen’, verzucht een geïrriteerde eurocraat. Samsom schermt zich bewust af voor de institutionele sirenen met hun lokroep over interservice consultation, hebdo’s, special chefs en joue fixe. Niet de krochten, wel de koers. Wat helpt is dat Samsom geen carrière-eurocraat is. ‘Voor mij geldt niet: wat hierna in Brussel?’ zegt hij geregeld tegen zijn team.

GREEN DEAL

Een klimaatneutraal ­Europa (netto geen CO2-uitstoot) uiterlijk in 2050.

1.000 miljard euro investeringen komende tien jaar voor verduurzaming samenleving.

Speciaal fonds van 100 miljard euro voor meest getroffen regio’s.

Klimaatwet legt de doelstelling voor 2050 onomkeerbaar vast.

In de komende anderhalf jaar wetsvoorstellen voor: duurzamere landbouw, behoud biodiversiteit, schone energie, isolatie huizen, aanplant bossen, schoner vrachtvervoer (over ­water), schoner wegtransport (elektrisch, waterstof), duurdere uitstootrechten bedrijven.

De groene golf in Brussel is beslist niet alleen het werk van Samsom. Veel lag al klaar. ‘Half en niet uitgebroede eieren’, noemt hij het: plannen om de groene omwenteling te financieren (Europees Parlement), het verbod op eenmalig te gebruiken plastics (Timmermans), de aanzet tot een circulaire economie (Timmermans). Bovenal ligt er de politieke agenda waarmee Commissievoorzitter Ursula von der Leyen zich verzekerde van de steun van het parlement: de Green Deal is haar topprioriteit.

Haar plan is deels herverpakking: de 1.000 miljard euro voor de Green Deal waarmee ze schermt, bestaat voor 7,5 miljard euro uit nieuw geld. De overige 992,5 miljard euro is het vergroenen van bestaande geldstromen in het EU-budget. Wat Von der Leyen wel doet, is die bestaande plannen tot één Green Deal maken. ‘Dat moet ook: er is ook maar één ecosysteem en één planeet’, zegt Samsom tijdens eerdergenoemde bijeenkomst.

‘Von der Leyen gaf het vleugels’

‘Von der Leyen gaf het vleugels’, zegt een EU-ambtenaar. In de Commissie is het besef ingedaald dat niet alleen het klimaat buiten verandert, maar ook het politieke klimaat. Er zijn genoeg kabinetschefs die thuis aan de eettafel vragen krijgen van hun ‘schoolstakende’ kinderen over Greta Thunberg, over bosbranden, orkanen en overstromingen.

Cruciaal voor Von der Leyen is een seminar dat ze op 28 juni 2019 in Berlijn bijwoont over klimaatverandering. Ze is dan nog de Duitse minister van Defensie, enkele dagen later schuiven de regeringsleiders haar onverwacht naar voren als Commissievoorzitter. De gastheer van het seminar, klimaatexpert Hans Joachim Schellnhuber, maakt diepe indruk op haar. Ze adviseert Samsom en Timmermans contact met hem op te nemen, wat ze doen.

‘Von der Leyen heeft een volle letterbak klaargezet. Ik hoef alleen maar de woorden te vormen’, houdt Samsom zijn team voor. Hij heeft haast. In zijn geheugen verankerd is de furore die de Amerikaanse vicepresident Al Gore in 2006-2008 maakte met zijn film An Inconvenient Truth en de befaamde hockeystickcurve over de opwarming van de aarde. Iedereen rilde en trilde. ‘En toen viel Lehman Brothers in 2008 en hebben we lange tijd niets meer over Gore gehoord.’

De economische crisis – in Europa gevolgd door de Griekse crisis – slurpt alle aandacht (en geld) van politici op. Politici zijn snel afgeleid, weet Samsom uit eigen ervaring. Daarom legt de Commissie de klimaatneutraliteit in 2050 vast bij wet.

Er is nog iets dat Samsom leert van de Al Gore-periode. ‘Ooit was ik een anti-groeiactivist. Het experiment daarmee tussen 2010-2014 was geen doorslaand succes. We hebben economische groei nodig, in de juiste richting. Als sociaal-democraat gruw ik van het woord revolutie. Ik ben een reformist, maar wel eentje met haast.’

Special chefs

Zo organiseert hij vijf vertrouwelijke presentaties bij de Commissie over de Green Deal: voor de commissarissen, de kabinetschefs en groepjes topambtenaren. Na afloop van elke sessie past hij de gebruikte slides steeds iets aan. Bijkomend voordeel is dat hij precies kan zien uit welke bijeenkomst wordt gelekt.

Berucht is de presentatie op 4 december voor de ‘special chefs’, Brussels jargon voor experts van de commissarissen. Het is hoogst ongebruikelijk dat een kabinetschef zo’n bijeenkomst voorzit, dat wordt als intimiderend ervaren. Samsom waagt niettemin de gok. Een van de deelnemers herinnert zich het slotwoord van Samsom. ‘Hij zei: ik heb me vreselijk vergist. Iedereen werd doodstil. Na enkele seconden waarin we elkaar ongemakkelijk aankeken, vervolgde Samsom: mij is altijd verteld dat het Berlaymonster alle ambities verpulvert, alle creativiteit smoort. Wel, hier gaat juist een schep boven­op.’

Timmermans, die Samsom met een duidelijke opdracht op pad stuurde, zit ook niet stil. Tijdens zijn sollicitatiegesprek begin oktober met het Europees Parlement zet hij de Green Deal verder in de grondverf: massale aanplant bossen, grootscheepse isolatie van huizen en bovenal: miljarden euro’s voor een ‘eerlijke’ groene omwenteling. Het mag geen eliteproject worden, de meest getroffen regio’s en burgers (banenverlies) verdienen hulp.

In november komen Von der Leyen, Timmermans en hun collega’s Johannes Hahn (Budget) en Elisa Ferreira (Hervormingen) bijeen. Op tafel ligt het ‘Rechtvaardige Overgangsfonds’ voor de getroffen regio’s. Met bijbetaling door de lidstaten en geld uit andere EU-potjes bedraagt dit maximaal 30 miljard euro. Timmermans vindt het onvoldoende, Von der Leyen ook. Na enig gesoebat gaat het bedrag naar 100 miljard.

Ter onderstreping van de extra financiële ambitie, moet de naam van het fonds veranderen. Just Transition Initiative wordt geopperd, maar de afkorting daarvan is in gebruik door Japan Tobacco International. Uiteindelijk kiest de Commissie voor Just Transition Mechanism. Dat JTM op het Franstalige internet staat voor ‘je t’aime’ is geen probleem.

Sommige commissarissen volgen het gegoochel met getallen met verbazing. Net als de plannen om het Stabiliteitspact te vergroenen, zodat landen meer mogen uitgeven als dat naar groene investeringen gaat. Vooral commissaris Valdis Dombrovskis (Economie) roert zich. ‘Ik ben nog niet zover’, laat hij weten.

Monopolygeld

Ook onder topambtenaren groeit onvrede over de komeetachtige snelheid waarmee de Green Deal zich ontwikkelt. ‘Timmermans en Samsom dringen zich overal binnen’, klaagt een van hen. ‘Er wordt met miljarden gesmeten alsof het om monopolygeld gaat.’

Ook Von der Leyen krijgt ervanlangs. ‘Ze had haar grootmoeder verkocht om het parlement te paaien haar te steunen als Commissievoorzitter. Je kunt wel zien dat ze geen econoom is, ze heeft geen idee wat ze voorstelt. En dan doet Timmermans er nog eens 200 procent bovenop!’

De bozige ambtenaar wijst erop dat Von der Leyen de Green Deal graag neerzet als het Europese ‘Man op de Maan’-project. ‘Stuur Timmermans daar dan heen. Enkele reis!’

Op 1 december gaat de nieuwe Commissie aan de slag, 11 dagen later staan Von der Leyen en Timmermans te stralen bij de presentatie van de Green Deal. Nu begint het echte werk pas, weet Samsom. De Green Deal zijn slogans en strategieën, de wetgeving moet nog komen, de Klimaatwet vandaag is de aftrap. ‘We hebben twee jaar om alle wetten te presenteren, daarna twee jaar om die door de lidstaten en het parlement aangenomen te krijgen. De uitvoering is iets van decennia’, houdt hij zijn medewerkers voor.

Die wetten gaan pijn doen. ‘Je kunt geen omelet maken zonder eieren te breken’, beaamt een ambtenaar. Een ander wijst op de ambities. ‘Als je de uitstoot van auto’s verder aan banden legt, moet je suv’s verbieden: dat is wetgeving. Straks zal blijken wat lidstaten belangrijker vinden: banen van kiezers of klimaatbeloften in Brussel.’ Hij wijst op de benodigde miljarden en het coronavirus dat de economie gevoelig kan raken.

Samsom en Timmermans kennen de weerstand. Ze zijn druk in ­gesprek met EU-ambassadeurs van de lidstaten om het verzet te ontmantelen. Straks is het Europees ­Parlement aan de beurt, waar potentiële bondgenoten zitten. Samsom wil niet naar de maan. Hij blijft liever in het Berlaymont voor het geval Timmermans belt: ‘Diederik, we have a ­problem.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden