‘Die sukkel, dat was ik zelf’

Nick Leeson, die als 28-jarige beurshandelaar de Britse Barings Bank te gronde richtte, geeft tegenwoordig lezingen over risicomanagement. Banken hebben nog weinig tot niets geleerd, vindt hij....

‘In 1995 bestond de opleiding risicomanagement vast nog niet’, glimlacht Nick Leeson (41). ‘Ik ben ongetwijfeld verantwoordelijk voor de oprichting van een aantal van dit soort studies.’

De voormalige beurshandelaar bracht in 1995, toen hij 28 jaar was, vanuit Singapore de Britse Barings Bank ten val. Drie jaar lang speculeerde hij via een geheime rekening tot de verliezen zo hoog werden – 1,7 miljard dollar – dat de bank failliet ging. Barings, opgericht in 1763, en huisbankier van het Britse koningshuis, werd voor één gulden verkocht aan ING en Leeson werd veroordeeld tot 6,5 jaar gevangenisstraf in een Singaporese cel.

‘s Werelds beroemdste ex-fraudeur geeft een eenmalige ‘mini-masterclass’ risicomanagement aan de Hogeschool Den Haag, die per september met deze nieuwe opleiding start. Ironisch? Leeson lacht. ‘Absoluut.’ Hij ziet er zelf ook de humor wel van in.

After-dinner-speeches, zoals Leeson zijn spreekbeurten zelf noemt, zijn sinds hij uit de gevangenis kwam zijn specialisme. Hij doet er zo’n 15 tot 20 per jaar en verdient er naar eigen zeggen goed mee.

De Brit beklimt geroutineerd het podium in het auditorium. Tijdens zijn aankondiging zat hij er tamelijk roerloos bij, afgesloten in zijn eigen cocon, de ingestudeerde grapjes van het opleidingshoofd amper opmerkend. Maar het podium ontdooit hem. Ondanks zijn wat waterige blik – hij arriveerde laat in de nacht pas in Nederland en sliep weinig – kijkt hij direct guitig de zaal in.

Zeker sinds de affaire Jerôme Kerviel, die het ‘record’ van Leeson begin 2008 met gemak verbeterde en 4,9 miljard euro van de Franse bank Société Generale verloor, wordt Leeson veel voor lezingen gevraagd. Daarnaast is hij tegenwoordig directeur van de voetbalclub Galway, uitkomend in de tweede divisie, en woont hij met zijn tweede vrouw, zoontje en stiefkinderen nabij deze Ierse plaats.

Tijdens zijn gevangenisstraf verscheen van Leeson het boek Rogue Trader (letterlijk: schurkachtige handelaar), een autobiografie, die onmiddellijk werd verfilmd met Ewan McGregor in de hoofdrol. ‘De dames in de zaal die dachten dat ik op Ewan zou lijken, moet ik teleurstellen’, grapt Leeson, die ietwat gezet is.

Eerder die ochtend, tijdens een interview, benadrukt Leeson dat hij in deze masterclass zijn persoonlijke verhaal zal vertellen en zich niet wil opwerpen als deskundige. ‘Het zou aanmatigend zijn als ik zou gaan vertellen hoe banken en financiële instellingen zich moeten opstellen.’

Hij legt uit dat hij zijn verhaal graag met wat humor doorspekt. ‘Maar vat dat niet op alsof ik het grappig vindt dat Barings ten onder is gegaan. Het is de meest beschamende periode uit mijn leven.’

Wanneer heb je voor het eerst kunnen lachen om wat er is gebeurd?

(Peinst even) ‘Dat kan ik me niet precies herinneren, maar ik heb altijd wel het vermogen gehad om te lachen, anders zat ik hier niet.

‘Toen ik in de problemen begon te komen bij Barings was mijn grootste angst dat ik zou falen. En falen is in principe niet grappig. Het falen van andere mensen misschien nog wel, maar niet het falen van jezelf. Dus ik heb dat echt moeten leren accepteren.

‘Ik heb 4,5 jaar in de gevangenis gezeten in Singapore (Leeson kwam vervroegd vrij wegens goed gedrag, red.) en daar heb ik uitgebreid onder ogen gezien dat ik fouten heb gemaakt. Pas dan kun je jezelf veranderen en er ook om lachen.’

Recent heeft Jerôme Kerviel, de beurshandelaar van Société Generale, ‘jouw record’ verbroken door 4,9 miljard euro te verliezen . Wat dacht je toen je dat hoorde?

‘Het shockeerde me. Vooral het enorme bedrag. Ik verloor 1,7 miljard dollar, dat gaat het voorstellingsvermogen al te boven.

‘En het bewijst dat er niets is veranderd. Het systeem heeft absoluut niet gefunctioneerd. Ik geloof het ook bijna niet. Er moeten zeker zo’n vijftig sleutelfiguren zijn geweest die iets hadden moeten bespeuren.’

Hoe kan zoiets dan toch gebeuren?

‘Misschien kijkt het management soms weg en het is ook een psychologisch mechanisme.

‘Enerzijds heb je iemand binnen je bedrijf die ontzettend veel geld verdient, en anderzijds mensen die controle moeten uitoefenen. Maar die controleurs hebben vaak onvoldoende kennis van de financiële producten. In zo’n situatie ontstaat er een risico.’

Leeson illustreert zijn uitleg met zijn eigen verhaal. Gedurende de drie jaar dat hij grote bedragen verloor in Singapore werd hij bij Barings regelmatig gecontroleerd, maar in veel gevallen was hijzelf het enige referentiekader. ‘Dan vroeg mijn baas: kun jij dit even checken en ondertekenen? En dan was ik weer door het oog van de naald gekropen.’

In zijn in 1996 verschenen boek legt Leeson de nadruk daarom op het gemak van het bedrog. Het was in zijn ogen bijna ‘de schuld’ van het management van Barings, dat hij ongestoord zijn ondergang tegemoet kon gaan. Zijn toon is nu, dertien jaar later, anders, milder.

Hij wijst op het waarom van de falende controlemechanismen. Bazen hebben bijna altijd een informatieachterstand, legt hij uit. Omdat de bankensector zich zo snel ontwikkelt, is het onmogelijk om alle complexe financiële producten te kennen en begrijpen. ‘Ze zijn daardoor vaak niet in staat om de juiste kritische vragen te stellen. Iedereen geloofde mijn succes indertijd en wílde daar ook in geloven.’

Ben je verbaasd dat dit niet vaker voorkomt?

(Lacht) ‘Maar het komt veel vaker voor dan wij weten! Het is alleen niet in het belang van banken om dit naar buiten te brengen.

‘De afgelopen maand zijn er bijvoorbeeld vier handelaren ontslagen bij City Bank omdat ze niet correct hadden gehandeld. Maar dat is slechts een klein berichtje in de krant.’

Heb je contact met Kerviel of andere beurshandelaren die hetzelfde hebben meegemaakt als jij?

‘Nee. Daar heb ik geen behoefte aan. Hoewel ik geschokt ben, voel ik geen medelijden of iets dergelijks voor Kerviel. Ik ken mijn eigen verhaal en heb alles verwerkt wat ik heb meegemaakt.’

Leeson groeit op in een arbeidersgezin. Zijn vader was stukadoor. Hij vertelt dat zijn moeder hem altijd stimuleerde om het verder te schoppen dan zij. ‘Ze hoopte dat ik iets zou doen in de bankensector, met rechten of accountancy.’ Lachend: ‘Nou, met al die vakgebieden ben ik in aanraking geweest.’ Op z’n achttiende krijgt Leeson een baantje als klerk bij een bank. Daarna maakt hij snel carrière.

Hoe kon een ongeschoolde administratieve kracht zonder financiële achtergrond aandelenhandelaar worden?

‘Ik viel op door mijn ijver en accuratesse. Ik boekte successen en succes motiveerde me.

‘Na twee jaar werd ik geheadhunt voor Barings. Ik was ambitieus en wilde snel opklimmen. Op mijn eerste post zou het nog tien jaar duren voordat ik de plek van mijn baas zou kunnen innemen. Ik wilde meer.’

Net als Leeson carrière begint te maken, overlijdt zijn moeder. Hij is blij dat ze zijn val niet heeft meegemaakt.

Vanaf het moment dat hij bij een bank werkt heeft Leeson het gevoel dat hij een ‘gespleten’ leven leidt: overdag formeel en voorkomend in pak op kantoor, ‘s avonds bier tankend met zijn maten in de kroeg. Zijn vader en vrienden hebben geen idee waar hij mee bezig is. ‘Ze hadden geen enkel besef van de enorme bedragen die dagelijks door mijn handen gingen.’

Amper 25 jaar oud krijgt Leeson de kans om de Barings-tak in Singapore, in het snelgroeiende Azië, te runnen. En daar gaat het mis.

Tussen 1992 en 1995 handelt Leeson als jonge speculant op de Singaporese Simex-beurs. Hij boekt spectaculaire winsten, maar zijn bijna even spectaculaire verliezen weet hij angstvallig te verbergen. Het geld uit Londen blijft komen, Leeson trekt niet aan de bel. Hij dicht het ene gat met het andere, en zorgt dat via een geheime rekening al zijn fouten uit het zicht blijven van controleurs.

Hoe kon je drie jaar lang met niemand spreken over die steeds verder oplopende verliezen?

‘In het begin kon ik er niet van slapen. Ik dacht ieder moment dat ik een telefoontje zou krijgen over de verliezen. Maar dat kwam niet. Op een gegeven moment begon ik te geloven dat ik de verliezen wel weer zou kunnen terugverdienen.’

Struisvogelpolitiek?

‘Tot die tijd was ik nog nooit iets tegengekomen dat ik niet aankon. Dit zou me ook wel lukken, dacht ik.

‘Ik heb ook mijn vrouw niets verteld. Ik was zo bang om te falen dat ik mijn mond hield. Het voelde drie jaar lang als Jekyll & Hyde. Maar geen moment heb ik gedacht dat ik in de gevangenis zou belanden.’

Als zijn bazen op een gegeven moment een gesprek met hem willen over ‘this hole in the balance sheet’ beseft Leeson dat hij tegen de lamp zal lopen. Hij vertrekt halsoverkop met zijn vrouw naar Maleisië, wetend dat hij ‘veel’ geld had verloren, maar niet ‘hoe desastreus veel’.

Zelfs als hij de krantenkop ‘British bank collapses’ ziet, dringt het niet direct tot hem door. ‘Gelukkig, dacht ik, er is een sukkel in nog grotere problemen dan ik.’ Tot het kwartje viel. Die sukkel, dat was hijzelf.

Hij probeert met zijn vrouw naar Londen te vluchten. Maar onder toeziend oog van de wereldpers wordt hij tijdens een tussenstop in Frankfurt gearresteerd. De hysterische menigte paparazzi deed hem denken aan de beursvloer, vertelt hij. ‘Ik had de neiging om Two-fifty bid for 100! Two-fifty bid for 100! te roepen.’

Ondanks zijn pogingen om in Engeland te worden berecht, wordt Leeson uitgeleverd aan Singapore. Daar wordt hij op 2 december 1995 veroordeeld tot 6,5 jaar gevangenisstraf. Hij zit er 4,5 jaar uit.

Je hebt ooit gezegd dat beurshandelaren vaak een koppig en dwangmatig karakter hebben. In hoeverre ben jij veranderd?

‘Je persoonlijkheid is onveranderlijk, maar ik denk dat gedrag kan doorslaan naar de goede of de slechte kant. Ik heb een periode gekend waarin ik heel slecht gedrag heb vertoond. Hopelijk heb ik dat achter me gelaten, maar dat wil niet zeggen dat ik opeens helemaal aan het andere eind van het spectrum zit.’

Heb je dan nog steeds momenten dat je denkt: o jee, nu ga ik misschien de verkeerde kant op?

‘Jazeker. Maar alles wat ik nu doe ontlokt een reactie van mijn vrouw en kinderen. Dat heeft een heel direct effect. Barings was een grote organisatie waar je op afstand staat van de gevolgen van je handelingen. Ik dacht niet dagelijks: als ik dit doe, gebeurt er dat met die en die.’

Verlang je ooit terug naar je oude baan?

‘Nee, ik heb nu andere doelen. Mijn vrouw en gezin zijn extreem belangrijk voor mij. Wat carrière betreft leef ik vrij comfortabel. Ik doe veel after-dinner-speaking, dat is lucratief, daar zal ik geen doekjes om winden. En ik bestier een voetbalclub.’

Leeson valt even stil. Tijdens het interview praat hij zacht, verlegener dan op het podium. En hij kijkt af en toe terloops op zijn horloge. Het zou onopgemerkt blijven, als hij niet even zo vaak aan zijn pols zou wrijven. Een zenuwtrekje. Naarmate het gesprek vordert worden zijn lippen witter en droger, maar hij neemt nog geen nipje van het glas water voor zijn neus. ‘Er was een tijd dat ik van dag tot dag leefde. Nu is dat meer van jaar tot jaar.’

Privé zou hij zich nog wel op de aandelenmarkt begeven, maar professioneel nooit meer, zegt hij. ‘Ik zou niet meer terug willen naar de koppige dwangmatige handelaar die ik was.’

Probeer je jezelf op die manier beschermen?

‘Voor een alcoholist is het ook moeilijk om in een bar te zitten. In zo’n positie wil ik mezelf niet meer brengen. Het heeft me ziek gemaakt, ik was zo gestresst, at niet goed, dronk te veel en bewoog te weinig.

‘Nu zit ik in de voetballerij. Dat is ook behoorlijk stressvol, maar in vergelijking met Barings is het gezond.’

Heeft een bank je ooit een baan aangeboden nadat je uit de gevangenis kwam?

‘Ik spreek met heel veel banken, maar nee. Overigens heeft energiebedrijf Essent me een baan aangeboden in risicomanagement, toen ik in 1999 voor het eerst naar Nederland kwam. Dat heb ik toen niet gedaan.’

Ben je nu gelukkiger dan toen je nog op de beurs werkte? Je had toen een snel leven met veel geld.

‘Haha, ik verdien nu waarschijnlijk meer dan toen.

‘Maar ja, ik voel me nu gelukkiger. Ik heb een redelijk simpele filosofie: er zijn dingen die ik kan beïnvloeden en dingen die ik niet kan beïnvloeden. Over die laatste dingen maak ik me niet druk meer. Veel journalisten vragen me of ik graag dingen anders had gedaan. Dan is mijn antwoord: natuurlijk. Maar als je 4,5 jaar in een deprimerende gevangenis zit, waar je 23 uur per dag in je cel moet blijven, dan realiseer je je wel dat het weinig zin heeft om de hele tijd te denken: had ik dit of dat maar anders gedaan. Dan word je namelijk gek. Je moet accepteren wat je hebt gedaan en verder gaan.’

Beschouw je jezelf als crimineel?

(Zwijgt, het woord lijkt hem even te raken) ‘Ja. Maar crimineel impliceert een vooropgezette bedoeling, een intentie, en die had ik niet. Ik heb mezelf in een situatie gemanoeuvreerd waarbij een serie van fouten zo uit de hand liep dat het uiteindelijk crimineel werd.’

Je geeft nu sinds 1999, het jaar dat je uit de gevangenis kwam, deze after-dinner-speeches. Is je boodschap sindsdien nog veranderd?

‘Nee. Er staat een zin achterop mijn boek, dat ik niet altijd bij me heb overigens, maar laatst viel het me opeens op: ‘Frightingly, the way it was; tragically, the way it still is’. Dat klopt precies. Er is nog niet veel veranderd in de financiële wereld, dus mijn persoonlijke verhaal is nog altijd relevant. Er zijn nog steeds slechte controlemechanismen. Kijk bijvoorbeeld naar de booming beurs van Dubai. Die laat een fantastische groei zien. Maar dat zijn typisch momenten waarop het mis kan gaan. Toen ik er laatst was, vroeg ik: zou zo’n financieel schandaal ook bij jullie kunnen gebeuren? En ze zeiden: ja. Daarom hadden ze mij ook gevraagd om te komen spreken.’

Word je zelf nooit eens moe van het telkens opnieuw vertellen van je verhaal?

‘Nou, ik doe het zo’n vijftien keer per jaar, dus zo vaak geef ik die speeches niet. Ik ben ook geen idealist of zo, maar het is nog steeds relevant, iedereen denkt dat het in zijn bedrijf niet zal gebeuren. Ook Société Generale. In mijn tijd in Singapore zou ik hen beschrijven als opererend op de cutting edge van de derivatenmarkt. En toch is het bij hen ook gebeurd.’

Heb je je schuld eigenlijk afbetaald?

‘Ik heb nog steeds een dwangbevel van 100 miljoen pond tegen me lopen, officieel. Maar ik probeer dat niet al te snel af te betalen, om eerlijk te zijn. Ik had een regeling met de schuldeisers, maar die is feitelijk onofficieel beëindigd. Het is onmogelijk om dat bedrag terug te betalen. Bovendien was het ook een soort controlemechanisme voor de curatoren. Ze wilden zeker weten dat ik geen gekke of stomme dingen zou doen en beschikbaar zou zijn voor vragen.’

Nadat Barings viel, mocht een aantal leidinggevenden van Leeson jarenlang niet werken in de City. Inmiddels hebben zij hun carrières weer opgepakt.

Voel je je weleens verantwoordelijk voor de schade aan hun loopbaan?

‘Jazeker. Altijd als ik mijn boek inkijk en de foto’s bekijk, zie ik mensen wiens leven ik beïnvloed heb. Maar ik ben ook realistisch. Ik heb ook weer geen mensen geruïneerd. Iedereen heeft de draad weer opgepakt. Ik hoop dat ze succes hebben.’

Heb je nog contact met hen?

‘Nee. Net zoals het een zeer pijnlijk moment is in mijn leven, geldt dat minstens zo sterk voor hen want zij hadden de leiding. Waarom zouden zij nog aan die periode willen terugdenken?’

Wat zijn je plannen voor de toekomst?

‘Misschien hier een masters geven in risicomanagement, haha. Nee, ik zou me een oplichter voelen als ik les zou gaan geven daarin. Net als vandaag, het heet een masterclass, dat vind ik toch iets te veel eer...’

Nou, ze hebben het mini-masterclass genoemd.

‘Oh, oké, dat klinkt al beter.’

Zou jij als jonge ambitieuze handelaar je eigen lessen hebben geloofd?

‘Sommige lessen zullen aan mensen voorbijgaan. Maar wat mijn cruciale fout is geweest, is dat ik geen hulp of advies heb gevraagd. Ik kon niet omgaan met mijn eigen falen of het idee dat ik een situatie niet onder controle zou hebben. Ik dacht dat ik alles kon. Daarom heb ik ook nooit iemand iets verteld. Mijn belangrijkste advies aan jongeren is dan ook: vraag advies en hou je aan de regels. Mensen onder de 30 zien het als een zwakte om hulp te vragen. Dat is het niet.

‘En misschien zou het helpen als er meer vrouwen op de beursvloer zouden gaan werken. (Lacht) Tot nog toe zijn het tenslotte alleen maar mannen die de mist in zijn gegaan...’ *

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden