Die Samet komt er wel

De derde generatie Turken voelt zich beter thuis op de Nederlandse scholen. De 12-jarige Samet Yilmaz bereikte bij de Cito-toets de opmerkelijke score van 550....

Trots is Hüseyin Yilmaz op Samet. Apetrots. Wat dacht je: zijn zoon heeft bij de Cito-toets dit jaar het maximale aantal van 550 punten gehaald. Wat een slimme zoon heeft hij! Die moet het ver gaan schoppen. Straks naar de universiteit en dan een mooi beroep. Advocaat ofzo, of dokter. Beter werk dan hij in elk geval.

Ook trots is zijn meester Huib Frieser. De uitslagen van alle leerlingen uit zijn klas, groep 8 van de volledig 'zwarte' school in Amsterdam-West, las hij één voor één voor. Met zijn achternaam kwam Samet als laatste én als allerhoogste uit de bus. Frieser had het wel een beetje zien aankomen. Samet is gewoon hartstikke slim, een beetje een betweter zelfs. 'Samet steekt altijd zijn vinger op, met alles. Hij wil graag de beste zijn.'

Ook directeur Fred Tichelaar van basisschool Narcis Querido in Bos en Lommer is trots, en niet alleen op Samet. Want met Sam Whiteford heeft hij er dit jaar nog een met 550. Uitzonderlijk. 'Daar mag je dan 's avonds een goed wijntje op drinken.' Eigenlijk is Tichelaar trots op al zijn kinderen. Want het gaat steeds beter. Jarenlang hing het gemiddelde tussen de 525 en de 527 punten, steeds onder het landelijke cijfer. Dit jaar was het voor het eerst meer dan 530. 'De verscheidenheid is wel heel groot: we hebben er ook bij met 504.' Lager kan bijna niet.

Samet is tevreden met zijn resultaat. Hij heeft niet hoeven gokken bij de toets. 'Gewoon logisch nadenken, de foute antwoorden één voor één wegstrepen.' Een beetje zenuwachtig was hij wel vooraf, maar hij wist al dat hij goed presteerde in de klas.

Samet is van de derde generatie Turken hier. Zijn vader kwam in 1976 met opa en oma vanuit een dorpje bij Karaman in Zuid-Turkije mee naar Nederland. Hüseyin Yilmaz heeft veel en hard gewerkt, maar inmiddels moet zijn gezin het doen van een uitkering van 1100 euro per maand. Alleen de huur van zijn smetteloos lichte appartement in Bos en Lommer is al 500 euro. Het is bijna niet te doen.

Samets vader spreekt Turks. Hij verstaat een beetje Nederlands, maar beheerst het nauwelijks. Hij gaat het ook niet meer leren. 'Ik ben 42. De woorden blijven niet meer hangen', zegt hij. Met zijn kinderen spreekt hij ook Turks. Maar zijn dochters Tulba (18) en Sema (16) en zijn zoon Samet (12) gebruiken onderling veel vaker het Nederlands.

Het lijkt de sleutel tot het succes. Tulba bracht in het gezin het Nederlands binnen en haalde indertijd 520 op haar Cito-toets, een score die rechtstreeks verwees naar het lagere vmbo-niveau. Sema kreeg van haar zus al Nederlands mee, scoorde 529 en doet vmbo-t, zeg maar mavo. En Samet, die van beide zussen taal en Nederlandse wereldwijsheid kreeg toegediend, haalde dus 550. Samet: 'Maar ik kijk ook elke dag naar Jeugdjournaal en Klokhuis.'

Samet kan volgend jaar naar een goede school. Vader Hüseyin benadrukt dat later niet alleen een hoog salaris belangrijk is: Samet moet straks een beroep uitoefenen waarmee hij iets betekent voor andere mensen, voor de samenleving. Samet: 'Mijn vader wil ook dat ik niet het zware werk hoef te doen dat hij heeft moeten doen.'

Zijn zus Sema is trots op haar jongere broertje. Ze vertaalt voor haar vader en moeder. Vader is al sinds 1976 hier, maar hoe ging dat in die tijd? Hoewel hij pas 12 was toen hij met zijn analfabete ouders aan de Hoofdweg kwam wonen, ging hij nauwelijks nog naar school. Een soort van taalklas, maar zodra hij ook maar enigszins kon, was het werken geblazen. Vanaf zijn 15de, 16de jaar. Kabels trekken, schoonmaakwerk, plantsoenendienst. Tot hij niet meer kon, vanwege zijn rug. Nu zit hij al weer jaren thuis. Samet heeft zijn vader nooit zien werken.

Nu woont het gezin twee hoog aan de Admiraal de Ruijterweg, hartje Bos en Lommer. Maar liefst eenderde van de kinderen in dat stadsdeel doet niet mee aan de Cito-toets, omdat ze het niveau niet aankunnen, en misschien ook omdat de leiding bang is dat ze het gemiddelde resultaat van de school naar beneden zullen halen.

Bij directeur Tichelaar doen ze allemaal mee. Tien jaar geleden zei hij nog als grap tegen een collega: 'Als ik boven de 530 scoor, kan ik ermee ophouden. Dan heb ik mijn doel bereikt.'

Want het heeft er veel slechter uitgezien. Wat er ook op de Cito- toets als meetinstrument is aan te merken, het zegt wel iets over het leerlingniveau. Tichelaar was nog maar net directeur, in 1984, toen de school in no time verkleurde. Tussen 1984 en 1987 schoot het percentage allochtonen van 40 naar meer dan 90. 'Dat was heel heftig. Er kwamen meer migrantenkindertjes in de wijk, en de witte ouders haalden hun kinderen van de school af. De nieuwe ouders en kinderen spraken geen Nederlands. Er ontstond paniek onder de docenten.' Die is allang verdwenen. Zwart of wit, de leerlingen moeten gewoon goed onderwijs krijgen.

Samet komt er wel, weet meester Huib Frieser. Hij is niet alleen slim, hij heeft ook de juiste houding, de goede manieren. Soms moet hij hem in de klas een beetje afremmen. Samet weet alles het eerste, en wil dat laten merken. Frieser: 'Soms is het handig andere kinderen ook een goed antwoord te gunnen. Kijk uit wat voor indruk je bij de anderen wekt.' Zijn klasgenootjes plagen hem een beetje. Wat een aandacht voor die Samet. Maar ze gunnen het hem ook wel.

Zijn moeder Mesude weet nog goed hoe Samet thuis kwam met de uitslag. In tranen omhelsde hij haar. Ook zijzelf moest natuurlijk huilen. En meteen met familie bellen, hier in Nederland en in Turkije. Iedereen moest het weten.

Mesude (40) kwam in 1989 naar Amsterdam, maar spreekt geen Nederlands. Nog niet. Sinds een jaar zit ze op een taalcursus. Eerder was ze daar nog niet aan toegekomen, druk als ze was met de kinderen. Nu die wat zelfstandiger zijn, komt er wat meer ruimte.

Maar eigenlijk, zegt ze, zou het beter zijn als de vrouwen die - net als zij - hierheen komen om te trouwen, meteen Nederlands geleerd krijgen. Het had haar wat minder geïsoleerd. Samet heeft wel gemerkt, zegt hij, dat haar moeder soms niet zo goed naar buiten durfde te gaan. Het Turkse woord voor bolleboos? Zekali, of akilli. Of bilgiç, maar dat is eigenlijk meer betweter.

Samet kan met zijn score zo door naar het gymnasium. Maar zijn meester heeft hem dat afgeraden. Daar zitten misschien wel erg veel kinderen die het niet alleen op leergebied hoog in hun bol hebben. Redt hij het daar wel? Beter iets lager ingezet. Het Amsterdams Lyceum, dat wordt het wat Samet betreft. 'De meester weet het beter dan ik.'

Directeur Fred Tichelaar heeft reserves. 'Vroeger dachten we altijd dat het beter was niet te hoog in te zetten, en dan langzaam door te groeien. Maar het blijkt dat die kinderen het prima redden.' Huib Frieser: 'Hij is er inderdaad intelligent genoeg voor. Het is best een strebertje.'

Dat geldt eigenlijk voor deze hele klas. Ze jutten elkaar op. Frieser merkt het aan de ouders van de kinderen die een havo/vwo-advies krijgen: die motiveren hun kinderen ook om goede resultaten te halen. Het schuift op, directeur Tichelaar ziet het gebeuren. 'Het is een heel verschil met de eerste lichting migranten die als analfabeet naar Nederland kwam. Ze hebben zelf al meer onderwijs gehad en spreken ook beter Nederlands. En werken steeds vaker, vader én moeder, dat is al heel wat anders dan thuiszitten.'

Moeder Mesude vindt één ding belangrijk voor Samets middelbare school: het moet er een zijn met alleen maar vwo. Geen scholengemeenschap met heel veel kinderen van andere schooltypen. Te druk, en minder aandacht voor Samet, vreest ze. 'Met alleen vwo ga je beter studeren.'

Vader Yilmaz vindt het belangrijk dat juist allochtone kinderen goed presteren. 'Te veel kinderen stoppen met hun opleiding of worden door hun ouders niet gestimuleerd. Of willen zelf niet hard genoeg.' Jammer, vindt vader, want er is genoeg te doen hier. De samenleving is de laatste jaren verhard ten opzichte van allochtonen. En juist allochtonen hebben wat te bieden: met twee culturen kunnen ze een streepje voor hebben.

De oudste zus Tulba overweegt, hoewel ze hier is geboren, de laatste tijd steeds vaker of ze na haar mbo-opleiding voor sociaal-pedagogisch werk naar Turkije zal gaan. Ze wil graag het onderwijs in, maar het wordt haar niet gemakkelijk gemaakt.

Het is bijna onmogelijk aan een stageplaats te komen. Laatst nog werd ze afgewezen, omdat ze een hoofddoek draagt. Gewoon een modieuze hoofddoek, geen gezichtssluier.

'Het klimaat is harder geworden', zegt Tulba. 'Sinds de moord op Theo van Gogh worden de buitenlanders voor alle ellende verantwoordelijk gesteld.' Vader Hüseyin, moeder Mesude, ze merken het allemaal. Het polariserende beleid van de regering werkt ook niet mee.

De verslaggever en de fotograaf hebben toch ook wel PvdA gestemd, vraagt vader hoopvol. De politiek, dat zou ook nog wel iets kunnen zijn voor Samet, denkt zijn moeder. Er rust een zware verantwoordelijkheid op zijn smalle schouders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden