Die o zo gewone, alledaagse jaren ?40

Het decennium van ‘de oorlog’ bracht verschrikkingen. Maar, zo is te zien in Den Bosch, het gewone leven was er ook nog....

DEN BOSCH Nog op de dag dat bekend werd dat het Noordbrabants Museum in Den Bosch een expositie ging maken met de titel Gewoon de jaren ’40, hing een boze dame aan de telefoon. ‘Hoe halen jullie het in je hoofd. Het waren ver-schrik-ke-lijke jaren’, beet ze conservator Pascal Viskil toe.

Die reactie is typerend voor het beeld dat de Nederlander heeft van de jaren veertig. Natuurlijk, zegt directeur Charles de Mooij, het was een decennium van oorlog en ontbering. Maar los van de bezetting ging het leven van de meeste Nederlanders gewoon door.

Dat gewone leven heeft het Noordbrabants Museum proberen te pakken in beelden. Gewoon de jaren ’40, vandaag geopend, is een tentoonstelling van foto’s en films. Daarmee wijkt het museum bewust af van eerdere, succesvolle exposities over de jaren vijftig (Knus) en zeventig (Wauw), met vooral oude spullen en interieurs.

Foto’s en films, en de verhalen achter deze beelden, vertellen een ander verhaal over deze bijzondere tijd. Achter het politiek-militaire verhaal gaat een alledaags leven schuil. We zien hoe Nederlanders hun gewone leven leefden: thuis, op het werk en op straat. Gezinnen bezochten strand en bos. Kermis en bioscoop waren favoriete uitjes. ‘Was het oorlog of vrede? Wie was er goed en wie fout? Uiteraard, deze kwesties waren van groot belang. Maar ze legden het gewone dagelijkse leven niet stil’, aldus De Mooij.

En dus zien we wassende vrouwen aan de waterkant, een gewoon gezin aan de eettafel, vertier op de Zaandamse kermis, flaneren over de boulevard in Scheveningen, Sinterklaas tijdens pakjesavond, een bruidspaar voor een gehavend stadhuis in Rhenen of de poppenkast op de Dam.

Sommige foto’s zetten de kijker op het verkeerde been. Zoals het blonde jongetje op het strand van de IJzeren Man, een recreatieplas in de buurt van het concentratiekamp Vught. Het beeld verrast en vertedert: strandplezier in de oorlog. Maar bij het lezen van de begeleidende tekst volgt weer een schok: het is een Duits jongetje.

Datzelfde gebeurt bij foto’s waarop Duitse soldaten vrolijk praten en roken met Nederlandse burgers. Het Duitse fotopersbureau Stapf had speciaal de opdracht gekregen om reportages te maken over de ‘verbroedering’ tussen Duitsers en Nederlanders.

Opmerkelijk zijn de kleurenfoto’s, vooral afkomstig uit het dia-archief van de Limburgse cineast Alphons Hustinx. Dan blijkt dat we de jaren veertig vooral associëren met zwart-witfoto’s. Misschien versterken die ons beeld van een sombere periode. Maar op het Scheveningse strand kleuren de parasollen in 1949 gewoon vrolijk geel. En het is prachtig weer in mei 1940, als kinderen spelen bij de bootjesvijver met frisgroene bomen op de achtergrond.

Een zwart-witfoto van koningin Wilhelmina, op het Amstelstation in 1948, wordt bij wijze van experiment op een scherm langzaam ingekleurd: de lucht wordt blauw, de bloemen op het jurkje van het meisje lichtblauw, de jassen van de begeleidende dames zeegroen en de mantel van Wilhelmina uiteindelijk paars. ‘In kleur ziet de foto er heel anders uit’, meldt de voice-over. ‘Probeer in uw hoofd ook andere foto’s in kleur te bekijken.’

Veel foto’s worden geanalyseerd door ‘fotofilosoof Hans Aarsman’, die dat ook wekelijks voor de Volkskrant doet. Zoals de kleurenfoto uit 1942 van vuilnismannen aan het werk in Den Haag: ‘Wat zal er in die vuilnisemmers zitten in deze periode van schaarste?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden