REPORTAGE

'Die klootzakken schieten we zo naar de overkant'

Staalfabriek Illitsja in het Oekraïense Marioepol is van groot strategisch belang. Het fel nationalistische Azov-bataljon staat klaar om de fabriek te verdedigen tegen de separatisten, tegen de zin van de directeur. 'Bij een gevecht zal er niets overblijven.'

In de staalfabriek in Marioepol neemt een arbeider even pauze. De werkweek is een dag ingekort; sommige delen van de fabriek liggen stil door gebrek aan grondstoffen.Beeld Yuri Kozyrev / NOOR

De staalfabriek is zo groot dat de tram er op zeven verschillende haltes stopt. Bij de hoofdingang stappen de meeste mannen uit. Norse gezichten, smerige overalls. De staalwerkers. Op de achtergrond het enorme Illitsja-complex: vele vierkante kilometers aan pijpleidingen, rokende schoorstenen, sissende installaties en krakende fabriekshallen. In Marioepol begint voorzichtig de lente, op het fabrieksterrein is het het hele jaar door grijs.

De assistente van directeur Joeri Zintsjenko is de enige die niet nors kijkt. Haar versierde vingernagels maken een tikkend geluid op het scherm van haar telefoon, haar onvoorstelbaar lange benen zijn het enige echt bezienswaardige in de asgrijze, slechtverlichte fabriek. Ze legt uit dat het de laatste dagen rustig is. 'Ik hoor al een dag of drie geen bombardementen meer in de verte. Soms zie wel het kanon dat de Russische drones uit de lucht probeert te schieten. Best mooi eigenlijk, die kogels trekken een mooi lichtspoor door de avondlucht.'

Zintsjenko is kalm. 'Er is geen paniek in de stad, je went wel een beetje aan die doffe knallen en explosies', legt hij uit. 'De afgelopen dagen was het rustig, dat is eerder een beetje bevreemdend.' Vorig jaar mei deden de pro-Russische rebellen in Marioepol een poging het bestuur over te nemen. Er waren demonstraties, het regeringsgebouw werd in brand gestoken en er waren schermutselingen met de nationale garde waarbij de betogers een pantservoertuig veroverden.

Maar met bemiddeling van de fabriek is de orde hersteld en wappert boven Marioepol de Oekraïense vlag. Het regeringsleger heeft zich ingegraven aan de poorten van de stad. Volgens de vredesafspraken in Minsk zitten de rebellen zo'n vijftien kilometer verderop, maar nog altijd komt het tot schermutselingen in de dorpjes ten oosten van de havenstad.

Grondstoffen

'Het is logistiek gezien een ramp. Wij zijn als fabriek afhankelijk van de Donetsk-regio voor de aanvoer van grondstoffen. Alle infrastructuur is kapot. Denk dan aan de mijnen die daar zijn opgeblazen, maar ook aan de spoorlijnen, de wegen of zelfs het vliegveld van Donetsk. Allemaal aan flarden geschoten.'

Een deel van de steenkool die nodig is om de fabriek draaiende te houden komt nu uit China. 'De export is het probleem niet, we hebben nog altijd genoeg orders en met twee spoorlijnen die nog werken en de haven lukt het wel. Het is de aanvoer van materiaal die ons de nek omdraait.'

Ook in Marioepol is een spoorbrug opgeblazen. De fabriek heeft het zelf maar hersteld. 'Azovstaal produceerde een tijdlang rails, die hadden ze nog liggen. Wij hebben wat rondgevraagd en genoeg mannen gevonden die een spoorlijn konden bouwen. In twee weken was het klaar', vertelt Zintsjenko.

Overal in de fabriek zijn handgeschilderde posters te vinden. Wie met de ogen knijpt, stapt terug in de Sovjet-Unie. 'Zoek naar mogelijkheden voor verbeteringen en stel ze voor!' staat er. 'Roken op een plaats waar dit niet mag? Salarisverlaging!' De fabriekswerkers zijn op alle posters gezonde, brede mannen. De vrouwen dragen shawls. 'Het leven is kostbaar. Denk aan jezelf en aan je collega's!'

De staalfabriek Illitsja in Marioepol.Beeld epa

Op de plaatsen waar wel mag worden gerookt, staan een paar hoestende arbeiders. Rechts worden de enorme potten kokend staal op kraaninstallaties voorbij getrokken, links draait een lap staal over een rollenbank, de stoom sist er vanaf omdat de rollen constant met water moeten worden gekoeld.

'Deze fabriek betaalt mijn salaris', zegt een van de mannen. 'Als alles hier in de handen van de rebellen zou komen vraag ik me af of dat zo zou blijven.' Een ander haalt zijn schouders op. 'Als we morgen nog in leven zijn gaan we het morgen zien.' De werkweek is een dag ingekort, sommige delen van de fabriek 'geconserveerd', managementtaal voor stilgelegd. De fabriek draait nog, maar produceert in vergelijking met een jaar geleden nog maar de helft.

De kalme Zintsjenko laait op wanneer het over het strategisch belang van zijn stad en zijn staalfabriek gaat. 'Ik hoor dat iedereen zeggen. Strategisch belang. Wat wil dat zeggen? Dat er om deze fabriek gevochten gaat worden? Dat we de fabriek moeten verdedigen met man en macht? Ik denk niet dat men het begrijpt. Wanneer er een slag om de fabriek komt blijft er niets over. Als de oorlog hier huishoudt, is het voorbij. Wat denken ze wel niet, dat ze na de oorlog het allemaal weer kunnen opbouwen? Wie moet dat allemaal gaan betalen? Als hier gebombardeerd gaat worden gaat alles dicht. Er is maar één oplossing: er moet worden gepraat.'

Voetbalfanaten

Daar denkt het Azov-bataljon heel anders over. De fel-nationalistische beweging, die grotendeels bestaat uit voetbalfanaten en extreem-rechtse figuren, patrouilleert in busjes, pantservoertuigen en geconfisqueerde personenauto's door de stad. De groep heeft verscheidene basis binnen en buiten de stad en vecht langs de frontlinie tegen de rebellen. Ze poseren trots voor de fabriek die ze willen beschermen.

Het bataljon ziet geen heil in een vredesplan of het staakt-het-vuren. 'Uiteindelijk moeten we die Russen gewoon van ons grondgebied vegen. Vanaf Marioepol is het maar een kilometer of twintig naar de Russische grens. Als het aan ons ligt schieten we al die klootzakken zo naar de overkant', zegt Andrej - een van de woordvoerders van het bataljon. Ze gebruiken de tijdelijke rust vooral om te trainen. Op een verlaten industrieterrein aan de Azovzee krijgen de jongens schietles. Kapotte tanks en pantserwagens worden opgelapt, de gloednieuwe voertuigen die het bataljon onlangs uit Kiev heeft gekregen, worden uitgetest.

Oekraïense vrijwilligers van het Azov-bataljon nemen deel aan militaire oefeningen.Beeld afp

Een militaire instructeur laat zien hoe je een gebouw inneemt. Eerst gooi je een granaat naar binnen, dan loop je de trappen op, schiet je op iedereen die je ziet en geef je het sein veilig aan je kameraden. De pers moet scherfvesten dragen. 'We trainen hier niet met losse flodders of dummy's, het is per slot van rekening oorlog', zegt Andrej. Een van de vogelverschikkers waar scherpschutters op oefenen heet Vladimir Poetin.

'Trainen is belangrijk, na lang oefenen zijn we nu redelijk goed geworden met drones', zegt Andrej. Een drone is in het Russisch een bezpilotnik, een zonderpilootje. 'We kunnen ze nu zelf laten vliegen om de rebellenposities te spotten, en we schieten met succes de Russische zonderpilootjes uit de lucht.'

Verdedigingsmuren

De staalfabriek helpt zowel het leger als het Azov-bataljon met materiaal. 'Om eerlijk te zijn, hebben we het daar liever niet over, want daar is niets barmhartigs aan, het is gewoon onze plicht', vertelt Zintsjenko. De fabriek levert auto's, helpt bij het aanleggen van de verdedigingsmuren om de stad en heeft honderden werknemers laten gaan voor de mobilisatie.

'Maar soms lijkt het wel alsof het allemaal van één kant moet komen. Er is geen dialoog. Wij helpen de overheid, maar de overheid wil ons verder niet helpen. Om je een voorbeeld te geven, we kunnen de gasrekening nu niet langer betalen. Je begrijpt dat het om enorme bedragen gaat. Maar de overheid blijft maar dreigen ons af te sluiten, dat terwijl wij op onze beurt gewoon spoorwegen voor ze aanleggen. Dat is wrang.'

Op het personeelsblaadje van de fabriek staat de vrolijke mededeling dat de fabriek 118 jaar bestaat. De directeur zucht. 'Een hele geschiedenis. Maar zo moeilijk als nu hebben we het nog nooit gehad.'

Het Azov-bataljon bestaat grotendeels uit voetbalfanaten en extreem-rechtse figuren.Beeld afp
"Fuck Off, Putin" leest de sticker achterop een gepantserd voertuig van Oekraïne.Beeld getty
Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden