'Die Groot Trek' is weer begonnen

Blanke Zuid-Afrikaanse boeren trekken weer noord-waarts. Hun doel: miljoenen hectares 'leeg' land.

De huifkarren rijden weer. De Grote Trek, de reis van vele duizenden meest Nederlandstalige blanke boeren in Zuid-Afrika rond 1840, gaat op herhaling. Duizenden blanke boeren trekken, net als toen, noordwaarts. Destijds ontvluchtten ze de Kaap-provincie die door de Engelsen was overgenomen van Nederland. Nu ontvluchten ze het Zuid-Afrika van na de apartheid. Hun doel is net als toen: het lege, vruchtbare land in zwart Afrika. En net als toen is dat lege land helemaal niet leeg.

'Die Groot Trek' duurde zo'n twintig jaar, de nieuwe versie gaat een stuk sneller. In een paar jaren hebben Zuid-Afrikaanse boeren zich al ontfermd over miljoenen hectares goed bouwland in 22 Afrikaanse landen. Niet alleen de buurlanden, zoals Zambia en Mozambique, maar tot in Libië toe zijn de blanke boeren neergestreken.

De Zuid-Afrikaner boeren zijn een van de grote partijen in de landrush die in Afrika sinds enkele jaren aan de gang is. Ruth Hall, onderzoeker van het Instituut voor Armoede, Land en Agrarische Studies (Engelse afkorting: Plaas) van de Western Cape University in Kaapstad, dateert het begin van de Nieuwe Grote Trek in 2008. 'Het begon nadat de prijzen van landbouwproducten in 2007 en 2008 zo enorm waren gestegen', zegt ze. Overal in de wereld werd diep nagedacht over de oorzaken en gevolgen van die prijsstijgingen en overal kwamen landen en bedrijven tot de conclusie: landbouwproducten worden schaars, dus landbouwgrond wordt goud waard.

China ging voorop in de landrush, op de voet gevolgd door Amerikaanse en Engelse beleggingsfondsen, door de Arabische Emiraten en nog zo wat. Maar heel stilletjes deden ook de Zuid-Afrikaanse boeren mee. Niet dat er her en der een individuele blanke boer wat land koopt in een ander land, zoals altijd al wel gebeurde. Het is de grote boerenorganisatie Agri South Africa die met een doelgericht expansieplan bezig is. 'Agri SA voerde de onderhandelingen over alle grote deals die tot nu toe zijn gemaakt', zegt Ruth Hall.

En dat zijn er nogal wat. Met Mozambique onderhandelt Agri SA over een miljoen hectare landbouwgrond in de zuidelijke provincie Gaza, maar de grootste klapper was in Congo Brazzaville. Daar tekende Agri SA een principeovereenkomst voor de lease van tien miljoen hectare, eenderde van het oppervlak van de republiek, tweeënhalf keer de oppervlakte van Nederland. De eerste zeventig boeren hebben hun leasecontracten inmiddels getekend voor in totaal 88 duizend hectare.

Agri SA organiseert niet alleen de boeren, maar ook de bijbehorende industrie. Met name de suikerindustrie doet enthousiast mee bij een aantal grote suikerrietprojecten.

De boeren worden vooral gelokt door de vaak extreem lage prijzen van de grond. Soms krijgt de 'koper' of 'pachter' de grond voor niets, hij krijgt belasting- en exportfaciliteiten en er worden wegen voor hem aangelegd. En het enige dat hij moet betalen, is de steekpenning aan een paar overheidsfunctionarissen of een lokale militaire leider.

Het gaat Ruth Hall te ver om het hele verschijnsel, dat bekendstaat als landgrabbing (landroof), te verklaren uit deze corruptie, al speelt die een enorme rol. 'Een belangrijke factor is dat de eigendom van grond in veel Afrikaanse landen niet of nauwelijks is geregistreerd. Slechts 10 procent van de grond is officieel van iemand. Families, soms hele volkeren, kunnen al eeuwen op een stuk land wonen, maar ze hebben geen papieren. Die landen geven die grond vrijwel gratis weg, omdat ze zeggen dat het leeg land is. Dan is het altijd een vooruitgang als iemand iets met die grond gaat doen.'

De landroof lijkt een 'gewone' marktreactie op het ontstaan van schaarste: de schaarse productiemiddelen worden in gebruik genomen, er wordt geïnvesteerd. Dat komt de economie van die landen ten goede? Hall: 'Daar lijkt het niet op. Er zijn voorbeelden in Mozambique dat de voormalige boeren landarbeiders worden. Die zijn duidelijk slechter af.' Veel ervaring met de gevolgen is er nog niet, want de landgrab is nog maar net begonnen, en voor zover er contracten zijn getekend, hebben de nieuwe eigenaren nog nauwelijks nieuwe activiteiten op hun land ontplooid.

Maar Hall ziet veel bedreigingen voor de stabiliteit van landen. De contracten gaan niet alleen over land, ze gaan ook over water. De nieuwe eigenaren hebben zichzelf verzekerd van toegang tot voldoende water, maar dat betekent dat de lokale bevolking achter het net vist. 'Dat kan een oorzaak worden van instabiliteit, van conflict en zelfs van oorlog', zegt Hall.

Maar waarom steken die Zuid-Afrikaanse boeren zich met zoveel graagte in zulke wespennesten? Kunnen ze niet beter in het betrekkelijk geordende Zuid-Afrika blijven? Hall: 'De meesten zijn ook vast van plan om in Zuid-Afrika te blijven. Die nemen er gewoon nog een bedrijf bij in een ander land waar ze andere producten kunnen verbouwen. Het is een diversificeringsstrategie. Ook aantrekkelijk is dat ze via die andere landen gemakkelijk toegang krijgen tot de Europese markt, want veel Afrikaanse landen mogen zonder enige belemmering exporteren naar de EU.'

Maar er liggen ook goede redenen in Zuid-Afrika zelf. Er zijn nieuwe wetten gekomen, onder meer op het minimumloon, die de boeren het leven moeilijker maken. Maar de boeren voelen zich vooral bedreigd door landhervormingen. Ze hebben de voorbeelden gezien in Zimbabwe, waar blanke boeren vaak met bot geweld van hun land werden verjaagd. Zuid-Afrika wil in 2014 eenderde van de landbouwgrond hebben overgedragen aan zwarte boeren, maar hoe dat uitpakt, is onduidelijk.

Hall: 'De verantwoordelijke minister is heel gematigd en wil het kalmer aan doen omdat de landhervormingen tot nu toe meestal mislukten. Maar de jeugdorganisatie van het ANC heeft gezegd dat de blanke boeren moeten worden onteigend zonder compensatie. Het is onduidelijk hoe dat zal uitpakken.'

Het ANC ziet Zuid-Afrika als een regionale macht die zijn invloed naar de omliggende landen wil uitbreiden. Dat de eigen boeren, ook al zijn die blank en waren ze voorheen steunpilaren van de apartheid, nu in de omliggende landen investeren past heel goed in dat beleid. 'Op dat punt', zegt Hall, 'hebben regering en boeren elkaar hard nodig.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden