'Dictatuur van de wet', maar geen rechtsstaat

Toen Vladimir Poetin vorig jaar president werd, beloofde hij dat onder zijn bewind in Rusland de 'dictatuur van de wet' zou heersen....

Bart Rijs

Dat klonk de meeste Russen als muziek in de oren. Orde! Er heerste een gevoel dat de hervormingen waren uitgemond in anarchie: de gewone mensen waren alles kwijtgeraakt en de gewetenloze biznesmenny en maffisosi hadden hun zakken gespekt.

Ook het Westen hoorde Poetins woorden goedkeurend aan. De Kremlin-watchers waren tot de conclusie gekomen dat de democratie in het Wilde Oosten niet goed werkte door de ongebreidelde verrijking, vriendjespolitiek en corruptie. Versterking van de rechtstaat was net wat Rusland nodig had.

Goed, een enkeling fronste de wenkbrauwen. Een Russische leider die het woord dictatuur in de mond neemt, roept onplezierige associaties op. De twijfelaars vroegen zich af hoe die 'dictatuur van de wet' er in de praktijk uit zou zien.

Nu weten ze dat. Rusland is al maanden in de ban van twee schandalen: het eerste rond de Kremlinfunctionaris Pavel Borodin, het tweede rond mediatycoon Vladimir Goesinski. De schandalen hebben veel overeenkomsten - en veelzeggende verschillen.

Goesinski werd deze zomer gearresteerd op verdenking van verduistering. Hij zat drie dagen in de Moskouse Boetyrski-gevangenis tot zijn advocaten hem vrij kregen. De procureur liet zijn prooi niet los: er volgden huiszoekingen bij Goesinski's bedrijf Media-Most, zijn staf en zakenpartners werden verhoord, en een enkeling verdween achter de tralies. Toen Goesinski de wijk nam naar Spanje, spande de procureur onmiddellijk een uitleveringsprocedure aan.

Het is in Rusland een publiek geheim dat de tycoons hun miljoenen bij elkaar hebben gegraaid zonder acht te slaan op de wet. De vraag luidde dus: waarom Goesinski? Er dook een document op, ondertekend door persminister Michail Lesin, waarin de tycoon het aanbod kreeg dat de vervolging zou stoppen als hij zijn media-imperium van de hand deed aan het staatsbedrijf Gazprom. Het had er alle schijn van dat Poetin druk bezig was de Russische media aan banden te leggen.

Onzin, zegt het Kremlin. De procureur is onafhankelijk en neemt geen opdrachten aan van de president. Bovendien: Goesinski is een schurk, en die horen in de gevangenis, of ze eigenaar zijn van een tv-kanaal of niet. Dictatuur van de wet.

Pavel Borodin is een joviale Siberiër die tot eind 1999 de bezittingen van het Kremlin beheerde: landgoederen, paleizen, vliegtuigmaatschappijen, fabrieken en mijnen met een waarde van honderden miljarden guldens. Twee jaar geleden opende de toenmalige procureur-generaal Joeri Skoeratov een onderzoek tegen de Kremlin-manager. Er waren bewijzen dat de Zwitserse firma Mabetex 25 miljoen gulden smeergeld had betaald in ruil voor een contract om het Kremlinpaleis te renoveren. Het spoor leidde naar een Zwitserse bankrekening die op naam bleek te staan van P.P. Borodin.

Het onderzoek werd niet zo voortvarend aangepakt als dat tegen Goesinski. De procureur-generaal werd ontslagen nadat de staats-tv een zwartwitfilmpje had uitgezonden waarop hij werd verwend door twee prostituees. Het dossier-Borodin werd tot geheim bestempeld en verdween in de bureaula. Toen de procureur het onderzoek vorige maand 'wegens gebrek aan bewijs' had stopgezet, kreeg hij direct promotie.

Dat Borodin toch in de gevangenis zit, is te danken aan de Zwitsers. Die verdenken hem van witwaspraktijken en hadden een internationaal aanhoudingsbevel uitgevaardigd.

Poetin heeft wijselijk zijn mond gehouden sinds Borodin op het vliegveld van New York door de FBI werd gearresteerd (de Russische ambassadeur in de VS bood de rechter wel 'een substantiëel bedrag' als borg voor zijn landgenoot). Maar het is de Russen niet ontgaan: wie gehoorzaam is aan de president hoeft binnen de grenzen van Rusland niet bang te zijn.

Poetins 'dictatuur van de wet' geldt voor degenen die de staat in de ogen van de president ondermijnen. Voor de Tsjetsjeense guerrilla's. Kritische journalisten. Al te inhalige tycoons. Opstandige gouverneurs. De staat en haar dienaren zelf lijken boven de wet verheven. Het leger mag in Tsjetsjenië plunderen en moorden en de procureur kan mensen maanden achter elkaar opsluiten zonder spoor van bewijs.

Poetin heeft de macht naar de staat getrokken. Er is een eind gekomen aan de chaos van ruziënde clans die onder zijn voorganger het politieke leven bepaalden. Inderdaad, er heerst weer orde. Maar met een rechtsstaat heeft dat weinig te maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden