Dictatuur met circustrekken

De hoofdpersoon van Het feest van de Bok van Mario Vargas Llosa, deze week verschenen bij Meulenhoff (fl 49,50), is generaal Rafael Leónidas Trujillo, de dictator die dertig jaar lang de Dominicaanse Republiek als zijn eigendom beschouwde....

DE SCHRIJVER is in een uitmuntend humeur. Hij is net terug uit zijn vaderland Peru dat hij voor het eerst bezocht sinds het land zich ontdeed van dictator Fujimori en diens beul Montesinos, en hij is opgelucht: 'Werkelijk een ander land.' De vrijheid is hersteld en Peru maakt zich op voor een nieuwe oefening in democratie, waarvan de eerste akte is het openen van de beerput van het gevallen regime.

Daarbij is Mario Vargas Llosa bijzonder content over de ontvangst van zijn laatste roman, Het feest van de Bok, die in Spanje en Latijns Amerika is onthaald met juichende kritieken en daverende verkoopcijfers. Met het boek is Vargas Llosa literair terug van weggeweest. Het is de eerste roman van het niveau dat we van de wereldschrijver mogen verwachten sinds zijn politieke avontuur van ruim tien jaar geleden, toen hij een gooi deed naar het presidentschap van Peru.

Terug in zijn tweede vaderland Spanje (hij bezit ook de Spaanse nationaliteit) praat hij met zijn bekende bevlogenheid over beide onderwerpen, die met elkaar gemeen hebben dat ze handelen over een dictator: de hoofdpersoon in het Peru van de laatste tien jaar was Fujimori, de hoofdpersoon in Het feest van de Bok is generaal Trujillo, die dertig jaar lang de privé-eigenaar van de Dominicaanse Republiek was. Vargas Llosa, een van de groten van de moderne Latijns-Amerikaanse literatuur, is op zijn 64ste nog altijd de onberispelijke en innemende gentleman die afgezien van schrijven niets liever doet dan praten. Praten over literatuur en over politiek, waarbij alleen de volgorde afhangt van de omstandigheden. Op dit moment is het ondenkbaar dat een gesprek met hem niet zou beginnen met de situatie in Peru.

'Het land is ongelofelijk veranderd in een paar maanden tijd. Door de herwonnen vrijheid is een debat op gang gekomen zoals de Peruanen dat acht jaar lang niet hebben gekend. Het gevolg is dat er allereerst een geur van totale verrotting naar boven komt, waarvan niemand vermoedde dat die zo doordringend zou zijn. Zelfs ik, een van de scherpste critici van het bewind, was verrast. Verbijsterend zijn de onthullingen over hoe het regime, en met name de chef van de geheime politie Montesinos, werkelijk iedereen corrumpeerde: ondernemers, rechters, journalisten, parlementsleden.

'Het buitengewone is dat hij alles vastlegde op video, zodat de bewijzen verpletterend zijn. Dat documenteren heeft iets pervers. We weten niet of hij het deed om zichzelf te beschermen, om in staat te zijn de mensen af te persen die hij omkocht, of simpelweg om de algehele verrotting te registreren vanuit de filosofie dat niemand een schurk is als wij allemaal schurken zijn.

'Dat is precies het beeld dat opdoemt: misschien niet iedereen, maar op zijn minst een groot deel van het politieke, economische en journalistieke establishment was te koop. Ook parlementariërs van de oppositie werden gekocht om vanuit hun hoek voor het regime te werken. Peru is met stomheid geslagen, want het is een straatarm land en de bedragen die met de corruptie waren gemoeid, zijn werkelijk astronomisch. Er zijn generaals van wie ontdekt is dat zij in het buitenland een tegoed hebben van zeventien miljoen dollar, de hoofdredacteur van de krant El Expreso ontving twee miljoen dollar in contanten en later nog eens drie of vier keer een half miljoen. Een van de dochters van Montesinos heeft een rekening in Zwitserland met 28 miljoen dollar erop.

'Hoeveel Fujimori en Montesinos zelf gestolen hebben, is onmogelijk te achterhalen. Ze zeggen dat Fujimori zijn geld in Singapore heeft. Montesinos overal in de wereld, in Zwitserland hebben ze al 28 miljoen gevonden, maar hij zou in totaal zeven- of achthonderd miljoen dollar in het buitenland hebben staan. Met als gevolg een door en door verrot land waar alles en iedereen gekocht en verkocht werd.

'Het is duizelingwekkend, maar nu komt het tenminste allemaal naar buiten. De justitie begint een klein beetje te werken, onafhankelijk, en vervolgt mensen die tot voor kort onaanraakbaar waren, politici, ondernemers, militairen. Er zitten al ik weet niet hoeveel generaals vast wegens corruptie die bovendien gelieerd is aan de drugshandel en de wapensmokkel, los van de ordinaire economische delicten.

'Het bewind heeft jarenlang naar buiten toe de schijn opgehouden vanwege het risico van internationale repercussies, maar het was een heel gewelddadige dictatuur. Er zijn zeker zesduizend vermisten volgens mensenrechtenorganisaties, er heeft een ontelbare reeks moorden en martelingen plaatsgevonden. In die zin was het een klassieke dictatuur, gebaseerd op geweld en straffeloosheid voor de daders; de folteraars lopen vrij op straat rond. Het is goed dat alle misdaden nu aan het licht komen, maar het blijft een trieste ervaring. Het land is bankroet, zonder internationaal prestige, alle instituties zijn hun prestige kwijt: de rechtbanken, het leger, het Congres, de media, allemaal zijn ze ernstig in diskrediet geraakt. Maar enfin, nu zijn we langzaam overeind aan het krabbelen.'

DE KANS DAT de naar Japan gevluchte Alberto Fujimori ooit naar Peru terugkeert om terecht te staan, acht Vargas Llosa praktisch nihil. Er is weliswaar het precedent van generaal Pinochet, die dankzij de actie van de Spaanse rechter Garzón nu in Chili wordt vervolgd. Vargas Llosa is een groot voorstander van wat Garzón noemt 'justitie zonder grenzen'. 'Maar Fujimori komt nooit terug. Hij heeft zijn voorzorgsmaatregelen genomen, in het geheim zijn Japanse nationaliteit aangehouden, waardoor uitlevering niet mogelijk is, en de Japanners zullen hem nooit berechten. Hij heeft zijn land vernietigd, hij gaat vrijuit en hij is multimiljonair. Maar hij zal wel voorgoed in Japan moeten blijven.'

De tijden dat dictators ongestoord met pensioen konden gaan, zijn voorbij: 'Trujillo, de hoofdpersoon van mijn roman, was een dictator in een tijdperk waarin dankzij de mythe van de nationale soevereiniteit, de dictators van hun pensioen vezekerd waren. Goed, Trujillo hebben ze vermoord, maar hoeveel dictators uit Latijns Amerika, Afrika en Azië hebben niet hun pensioen gehaald om vervolgens te genieten van hun bijeengestolen fortuin aan de Côte d'Azur, hun lievelingsoord?

'Dat is nu wel voorbij. Een van de positieve effecten van de globalisering is de justitiële samenwerking wanneer het gaat om de grote criminelen. Als de grote drugshandelaren internationaal worden vervolgd, waarom dan niet de massamoordenaars, de folteraars of de individuen die het kostbaarste hebben vernietigd: de rechtstaat en de vrijheid.'

Voor zijn roman Het feest van de Bok koos Vargas Llosa uit de rijke catalogus van bizarre Latijns-Amerikaanse dictators een van de meest klassieke exemplaren: Rafael Leónidas Trujillo. Een bij de Amerikaanse marines opgeleide militair, die in 1930 de macht greep in de Dominicaanse Republiek en meer dan een kwart eeuw een schrikbewind voerde tot hij op een meidag in 1961 met kogels werd doorzeefd. Trujillo was een operettedictator die zich graag in cir cusuniforms stak en zijn zoons de namen gaf van personages uit de opera Aida: Ramfis en Radhamés.

De Weldoener en Vader van het Nieuwe Vaderland, die de hoofdstad van het land omdoopte in Ciudad Trujillo, liet zijn opposanten bij voorkeur aan de haaien voeren, nadat ze uitvoerig gemarteld waren door Johnny Abbes, de chef van zijn veiligheidspolitie en een soort Dominicaanse Montesinos. Maar Trujillo was ook 'de Bok', de supermacho van de republiek, de opperneuker die zich dagelijks liet voorzien van verse maagden en de vrouwen en dochters van ministers en naaste medewerkers verkrachtte om die laatsten duidelijk te maken dat zij uit de gratie waren geraakt.

Vargas Llosa had verschillende motieven om Trujillo tot het onderwerp van een roman te maken: 'Als Latijns-Amerikaan, als Peruaan heb ik het fenomeen van de dictatuur aan den lijve ondervonden. Toen ik geboren werd, was Peru een dictatuur. Ik ben nu 64 jaar, tweederde van mijn leven heeft in het land een dictatuur geheerst. Het is een fenomeen dat mij heel erg raakt, mijn hele generatie.

'Daarnaast was de dictatuur van Trujillo een soort emblematische dictatuur, een symbool van het autoritaire in Latijns Amerika: de sterke man, het geweld verheven tot regeringssysteem, de oneindige corruptie, het machismo. Trujillo gaf het systeem bovendien kleur door zijn buitensporigheden, zijn passie voor rituelen en ceremonies, hij gaf de dictatuur het theatrale aanzien van een circus.

'In 1975 bracht ik een aantal maanden door in de Dominicaanse Republiek om er een film te maken. In die tijd hoorde ik een hoop anekdotes en verhalen over het bewind van Trujillo en ik raakte gefascineerd door zijn persoon en de sfeer van zijn dictatuur. Daarna begon ik steeds meer over hem te lezen en ben ik teruggeweest om Dominicanen te interviewen die hem hadden meegemaakt. Met na 25 jaar als resultaat Het feest van de Bok.'

Bij het schrijven van de roman hanteerde Mario Vargas Llosa een procédé dat we van hem kennen: de knap geconstrueerde vermenging van historie en fictie. 'Het boek is een in veel opzichten niet te ontwarren kluwen van feiten en fictie. De grote lijnen van de geschiedenis heb ik gerespecteerd, maar ik heb alle vrijheden van de romanschrijver genomen. Zelfs de mensen die onder hun werkelijke naam verschijnen, heb ik behandeld als fictieve personages. Ik heb er ook een hoop verzonnen, op basis van ervaringen van bestaande personen.

'Het is een roman, de organisatie van het materiaal is volkomen fictief en vrij. Maar ik denk dat ik de atmosfeer, de sfeer van de tijd, trouw ben gebleven. Ik heb mijzelf alleen de beperking opgelegd niets te verzinnen dat niet had kunnen gebeuren in dat klimaat. En ik heb details weggelaten omdat ze naar mijn idee niet geloofwaardig zouden overkomen. Dit is een van de gevallen waarin de werkelijkheid de fictie overtreft. Neem de wreedheden. Die namen direct na de dood van Trujillo onwaarschijnlijke proporties aan. In veel gevallen heb ik ze afgezwakt. Ja, op het vlak van de wreedheid overtreft de mens de stoutste verbeelding.'

VARGA LLOSA is met Het feest van de Bok teruggekeerd naar het subgenre van de dictatorroman, dat in de moderne Latijns-Amerikaanse literatuur vele grote werken heeft voortgebracht: De herfst van de patriarch van Gabriel Garcá Márquez, Ik de Allerhoogste van Augusto Roa Bastos, Meneer de President van Miguel Angel Asturias, en Gesprek in De Kathedraal van Vargas Llosa zelf, om er een paar te noemen. Dat was geen opzet, zegt de Peruaan, het thema drong zich eenvoudig op.

'Het leeft nog zo in de Latijns-Amerikaanse literatuur doordat de dictator er in werkelijkheid nog steeds niet is uitgestorven. We hebben er een die een soort prehistorische overlever is: Fidel Castro, 42 jaar aan de macht. 42 jaar! Drie generaties! En sterker dan ooit, want velen praten niet eens over hem als een dictator. Ik heb geen historische roman geschreven. Ik denk dat het boek veel vertelt over het heden, over de erfenis die een dictatuur een maatschappij nalaat. De dictator verdwijnt, sterft, wordt vermoord, maar wat blijft is een grondig geïnfecteerde maatschappij, met alle gif die de dictatuur heeft achtergelaten in de vorm van corruptie, apathie, cynisme, gebrek aan vertrouwen in instituties en de politiek. Dat maakt de democratische regimes die volgen op een dictatuur vaak zo inefficiënt en kwetsbaar.'

Daarmee ligt de weg open naar een nieuw autoritair avontuur, aldus Vargas Llosa. Je hoeft maar te kijken naar wat er gebeurd is in Peru, waar een democratisch gekozen president een staatsgreep pleegde. Of naar Venezuela onder Hugo Chávez: 'Een voormalig couppleger die, dankzij het gebrek aan daadkracht en de corruptie van het democratische systeem, in de gevangenis verandert in een heel populaire caudillo, en die nu een vrijwel absolute macht heeft. Het fenomeen is dus nog springlevend, met nieuwe gezichten en nieuwe verschijningsvormen, maar in de grond nog steeds hetzelfde: de willekeur en het machtsvertoon vervangen de legaliteit.

'Maar hoe kan een democratie efficiënt zijn in een maatschappij die vernietigd is door corruptie, waar geen respect bestaat voor het staatsapparaat en een enorm wantrouwen heerst jegens burgerpolitici? Democratieën die ontstaan na een dictatuur zijn per definitie zwak. Corruptie kun je niet van vandaag op morgen uitroeien, die is een manier van leven geworden. Dat is het eeuwige probleem in Latijns Amerika.'

Dictatorspecialist Vargas Llosa is persoonlijk betrokken bij het lot van Peru. In 1990 was hij kandidaat bij de presidentsverkiezingen, die hij tegen alle verwachtingen in verloor van Fujimori. Aan zijn politieke avontuur denkt hij niet met veel genoegen terug. 'Het waren bijzondere omstandigheden en ik ben onder druk gezet om de politiek in te gaan. Het was niet een erg aangename ervaring, wel een leerzame. En je weet dat men zegt dat geen enkele ervaring slecht is voor een schrijver. Ik heb er een hoop van geleerd. In de eerste plaats dat ik geen politicus ben, maar schrijver. Ik zou het niet overdoen, natuurlijk niet, maar ik heb er geen spijt van.

'In de Latijns-Amerikaanse traditie is het normaal dat schrijvers en intellectuelen sterk betrokken zijn bij het politieke leven. Ik ben er voorstander van dat schrijvers deelnemen aan het politieke debat, ideeën aandragen en met taal stelling nemen tegenover de gemeenplaatsen en stereotypen van de politiek. Ik vind het onethisch wanneer een intellectueel geen enkele belangstelling opbrengt voor de problematiek die in Latijns Amerika zo schrijnend is, wanneer hij zich opsluit om te worstelen met zijn persoonlijke spookbeelden. Wij zijn bevoorrechte mensen, wij kunnen een publiek bereiken. Dat geeft ons een heel klein beetje macht. Het is heel gevaarlijk om de politiek over te laten aan de pure professionals.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden