DICTATUUR EN DEMOCRATIE Voor Spanjaarden is Pinochet Franco

FRANCISCO FRANCO is altijd een van de grote helden van Augusto Pinochet geweest. De Spaanse generalísimo had niet gedraald toen hij zich door God geroepen voelde het heilige vaderland te redden uit de klauwen van het rode gespuis....

CEES ZOON

Pinochet heeft in Chili niet veel anders gedaan dan de goede werken van Franco aan de andere kant van de wereld voortzetten. Ook hij heeft een vaderland gered, en ook hij ontkwam er niet aan daarvoor geweld aan te wenden.

Bij het bestuderen van Franco en diens heldendaden heeft Pinochet echter een belangrijk detail over het hoofd gezien: Franco kwam de deur nooit uit. Op een enkel bezoek na aan Salazar, de dictator bij de buren in Portugal, bleef de generaal al die lange jaren thuis.

Franco was er niet helemaal gerust op dat zij hem niet in een of ander buitenland te grazen zouden nemen. Dat hij, die met steun van de Duitse nazi's en de Italiaanse fascisten aan de macht kwam en als dank daarvoor troepen naar het Oostfront stuurde om aan Hitlers zijde te strijden, niet alsnog in een Neurenberg-situatie belandde. Hij ontsprong de dans omdat het Westen hem nodig had in de Koude Oorlog, maar toch. Het was verstandiger om het lot niet te tarten.

In eigen land had hij niets te vrezen. Hij hoefde zichzelf geen amnestie te verlenen of zich als senator voor het leven onschendbaar te maken. Franco bleef de baas tot hij morsdood was, geen democratie die hem ter verantwoording kon roepen.

Het is de ironie van de geschiedenis dat uiteindelijk een Spaanse rechter verantwoordelijk is voor de arrestatie van Pinochet. En Spanje had de Chileense president Frei niet nodig om te worden herinnerd aan het eigen gladgestreken verleden: de oude wonden barstten vanzelf open.

De transición, de overgang van dictatuur naar democratie, is een heel precaire periode, waarin het verleden het best met de mantel der liefde kan worden bedekt. Daarom wordt Pinochet in Chili niet vervolgd, daarom zijn de leiders van de Argentijnse dictatuur kort na hun veroordeling tot levenslang vrijgelaten. Voor je het weet zijn de militairen weer terug.

Spanje weet alles van zo'n transición. Na de dood van Franco kwamen alle partijen overeen alleen oog voor de toekomst te hebben. Geen politicus hoefde terecht te staan wegens betrokkenheid bij het schenden van mensenrechten. Aan de andere kant profiteerden alle terroristen van de ETA van een amnestie. Het heeft gewerkt. Afgezien van een mallotige couppoging van kolonel Tejero in 1981 hebben de Spaanse militairen hun leven gebeterd. Spanje is net zo keurig geworden als elke andere democratie.

Dat betekent niet dat het verleden volledig vergeten is en dat iedereen maar kan roepen wat hij wil. Wanneer Manuel Fraga zegt dat de Chileense transición moet worden gerespecteerd en dat Pinochet maar in zijn eigen land berecht moet worden, dan is het huis te klein.

Want Fraga was jarenlang de mond van het Franco-bewind als minister van Informatie, beter bekend als minister van Censuur. Direct na de dood van de dictator in 1975 was hij een blauwe maandag minister van Binnenlandse Zaken, net lang genoeg om een demonstratie van mijnwerkers zo hardhandig uit elkaar te laten slaan dat er zes doden vielen. Dankzij de transición is Fraga hiervoor nooit ter verantwoording geroepen.

Fraga is nu op zijn oude dag nog altijd president van de deelstaat Galicië. En hij is de oprichter van de Partido Popular van premier Aznar. Plots herinnert half Spanje zich weer dat die partij ooit is gesticht door Franco-getrouwen met als doel de politieke erfenis van de generalísimo te doen voortleven.

Diezelfde helft herinnert zich dat Aznar in zijn jonge jaren uitgesproken pro-Franco artikelen schreef. De premier is door de affaire-Pinochet in een uiterst lastige positie beland. Hij laat geen gelegenheid lopen om zich als een politicus van het politieke midden te profileren. Blokkeert hij de uitlevering van Pinochet, dan kan hij die pogingen wel staken.

Tegen het uitleveringsverzoek is beroep aangetekend door Eduardo Fungairino, de Spaanse procureur-generaal, die rechtstreeks door de regering wordt benoemd. Fungairino verklaarde zich vorig jaar al tegen de onderzoeken naar de misdaden van Pinochet en de Argentijnse militairen, waarbij hij een onomwonden politiek standpunt innam.

Volgens de procureur was de staatsgreep van Pinochet slechts 'de tijdelijke opschorting van de grondwettelijke orde ten einde de gebreken te saneren waaraan deze grondwettelijke orde leed bij het handhaven van de openbare vrede'. Dat klinkt wel heel erg naar Franco-taal. Het parlement riep Fungairino op het matje, maar Aznar weigerde hem te ontslaan.

De arrestatie van Pinochet heeft emotionele discussies losgemaakt in Spanje. Het argument dat 's lands eigen dictator Franco nooit ter verantwoording is geroepen, speelt nadrukkelijk mee: had iemand in het buitenland maar een poot naar Franco uitgestoken.

In de persoon van Pinochet krijgt Spanje een herkansing, is de stemming, het duidelijkst verwoord door de schrijver Francisco Umbral: 'Het collectief onderbewustzijn heeft het nodig dat de Superman-vlucht van Garzón zich voltrekt, dat er eindelijk een dictator bij de kraag wordt gevat. Ik ben ervan overtuigd dat wij Spanjaarden met de arrestatie van Pinochet zien wat hier nooit kon gebeuren en wat wij zo vurig wensten. Wat een frustratie, wat een afgang voor Spanje als deze ons ook ontsnapt.'

Cees Zoon

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden