Dictators Centraal-Azië zien oorlog als buitenkans

Oezbekistan en andere dictatoriale Centraal-Aziatische republieken steunen de Amerikaanse militaire operaties in Afghanistan. Dus praten de VS, Japan en de EU over leningen, investeringen en hulp....

Na de ondertekening van de overeenkomst over de legering van Amerikaanse troepen in zijn land, stapte Islam Karimov onverwachts op de wachtende journalisten af. Een van hen had cowboylaarzen aan, en de Oezbeekse president greep zijn hand en begon de arm van de verblufte reporter op en neer te pompen. 'Een Amerikaan!', moet Karimov hebben gedacht.

Het enthousiasme van de president is makkelijk te begrijpen. Oezbekistan en de vier andere landen in het hart van Azië - Kirgizië, Kazachstan, Tadzjikistan en Turkmenistan - waren een witte vlek op de politieke wereldkaart. Een vergeten gebied. Door de 'oorlog tegen het terrorisme' is de regio ineens van groot strategisch belang.

De Amerikanen gebruiken Oezbekistan, en binnenkort ook Kirgizië en Tadzjikistan, als uitvalsbasis voor de militaire operaties in Afghanistan. De Centraal-Aziatische leiders rekenen erop dat ze voor de stationering van troepen en vliegtuigen op hun grondgebied worden beloond met politieke en economische steun. Hoewel ze hun landen sinds de onafhankelijkheid tien jaar geleden met harde hand regeren, is hun positie wankel. In de Verenigde Staten zien ze een kans om hun problemen met één klap op te lossen.

Een paar maanden geleden vierden de leiders van Centraal-Azië het jubileum van de onafhankelijkheid met enorme shows en parades. De feestelijkheden konden niet verhullen dat het voortbestaan van hun staten minder vanzelfsprekend is als het lijkt. 'Drie, vier van de Centraal-Aziatische landen kunnen binnen korte tijd de facto ophouden te bestaan', waarschuwt Martha Brill Olcott van de Carnegie Foundation in Moskou. Ze zijn in de jaren twintig in het leven geroepen door de Sovjetleiding; ze missen een eigen identiteit, saamhorigheidsgevoel, en grenzen die hun wortels hebben in de geschiedenis. De machthebbers zijn stuk voor stuk oude partijbazen die regeren door corruptie, vriendjespolitiek en meedogenloze onderdrukking van elke vorm van oppositie.

Veel jongeren, ontevreden omdat ze geen werk kunnen vinden en verbitterd door de corruptie om zich heen, geloven dat de strikte toepassing van de islam de oplossing is voor alle problemen. Een deel organiseerde zich in de ondergrondse beweging Hizb-ut-Tahrir (Islamitische Bevrijdingspartij) of sloot zich aan bij de Oezbeekse moslimkrijgsheer Djzoema Namangani, die vanuit Afghanistan een guerrillastrijd begon met als doel de stichting van een islamitisch emiraat in Centraal-Azië. Het gevolg was dat elk incident - een rel in de bazaar, een ruzie over het schaarse irrigatiewater - kon uitlopen op een confrontatie met het regime.

De 'oorlog tegen het terrorisme' is een buitenkans voor de Centraal-Aziatische leiders. Namangani is bij de Amerikaanse bombardementen gedood en de Taliban zijn uit het noorden van Afghanistan verdreven. Ze hoeven voorlopig niet meer bang te zijn dat de Taliban hun islamitische heilstaat zullen exporteren.

De economie van Centraal-Azië profiteert van de aandacht die de rest van de wereld voor het gebied heeft gekregen. De VS, Japan en de Europese Unie praten over meer investeringen, leningen en hulp. De Aziatische Ontwikkelingsbank voorspelt na een korte dip volgend jaar een economische groei van 5 procent.

Of het bondgenootschap met de VS en het Westen de problemen ook op de langere termijn kan oplossen, is twijfelachtig. De Centraal-Aziatische leiders hebben er een handje van buitenlandse terroristen af te schilderen als oorzaak van alle problemen. Maar een groot deel van de problemen komt voort uit het gebrek aan democratische en economische hervormingen. Alle macht is in handen van de president, zijn familie en croonies. Ze beheersen niet alleen de politiek maar ook de lucratieve handel in grondstoffen als katoen (Oezbekistan), olie (Kazachstan) en aardgas (Turkmenistan).

Vanwege de economische stagnatie is de zwarte handel voor veel mensen de enige manier om het hoofd boven water te houden. In Kirgizië en Tadzjikistan is de smokkel van opium en heroïne op weg de grootste bedrijfstak te worden. Drugs uit Afghanistan worden via Centraal-Azië naar de Europese markt vervoerd. De narcoticamaffia werkt zij aan zij met corrupte machthebbers en veiligheidsofficieren, en ondermijnt volgens een recent rapport van de International Crisis Group het toch al zwakke rechtssysteem en de openbare orde.

De Centraal-Aziatische potentaten wijzen elke hervorming af. Hervormingen zouden hun eigen positie een stuk minder zeker maken. Omdat hun medewerking nodig is voor de militaire operatie in Afghanistan dringt het Westen ook niet meer aan op veranderingen. De 'oorlog tegen het terrorisme' is voor de presidenten een prachtexcuus alles bij het oude te laten.

Op die manier kan de kloof tussen de machthebbers en de bevolking groeien en de invloed van radicale moslims toenemen. Die voeren de stationering van Amerikaanse troepen nu al aan als het bewijs van een kruistocht tegen de islam. Het zijn niet alleen fundamentalisten die tegen de machthebbers zijn, waarschuwt de Kazachse oppositieleider Akezjan Kazjegeldin, maar mensen met allerlei verschillende achtergronden.

'Ze zijn niet tegen het seculiere karakter van de staat, maar tegen het feit dat het staatsapparaat in dienst wordt gesteld van degenen die het besturen, en niet in dienst van van de mensen.' De kans dat het vroeg of laat tot een uitbarsting komt is groot, en dan zal de woede niet alleen meer gericht zijn op de eigen machthebbers, maar ook op hun bondgenoot de Verenigde Staten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden