Dictator leefde slechts in zijn eigen wereld

De 'Koning der Koningen' is dood. Omgekomen in zijn geboorteplaats Sirte. De bedoeïnenzoon kwam aan de macht via een staatsgreep tegen koning Idris I, maar werd 42 jaar later door zijn eigen volk verdreven.

Toen de Egyptische president Mubarak op 11 februari ten val werd gebracht, verzekerde de Libische sterke man Moammar Kadhafi opgewekt dat zijn land niet door het revolutionaire virus zou worden aangestoken. In Libië, redeneerde hij, was het volk immers al aan de macht.


Een paar weken later was de helft van zijn land al in handen van de oppositie en riep een warrig uitziende Kadhafi zijn aanhangers op af te rekenen met de 'ratten' die bezit hadden genomen van de Libische straten. 'Moammar Kadhafi is de leider van de revolutie. Ik ben geen president die zal aftreden. Dit is mijn land. Moammar is de leider van de revolutie tot het einde der tijden', verzekerde hij.


Kennelijk drong het heel laat tot de 'Gids van de Revolutie' door dat zijn volk hem niet meer volgde. Helemaal verwonderlijk was dat niet: na ruim veertig jaar alleenheerschappij had Kadhafi het contact met de werkelijkheid verloren. 'Kadhafi bepaalde alles wat er gebeurde en iedereen moest zich daarnaar schikken. Als je veertig jaar wordt omringd door mensen die elke uitspraak van je, hoe bizar ook, een geweldig idee noemen, verlies je het zicht op de werkelijkheid', zegt de Vlaams-Amerikaanse politicoloog Dirk Vandewalle, auteur van A History of Modern Libya.


Groene Boekje

Vandewalle sprak drie keer met Kadhafi. De kolonel staarde langs hem heen, mompelde en bleef maar op het Westen foeteren. Stelde hij een vraag over economisch beleid, antwoordde Kadhafi: 'Daarover heb ik al geschreven in mijn Groene Boekje', doelend op zijn in de jaren zeventig gepubliceerde ideeën, een soort mengsel van socialisme en islam.


De 'zeer onproductieve' gesprekken versterkten voor Vandewalle het beeld van een leider die in zijn eigen wereld leefde. Een voorbeeld daarvan was de heldenontvangst voor ex-geheim agent Abdelbaset Megrahi, die tot levenslang was veroordeeld voor de aanslag in 1988 op een vliegtuig boven het Schotse Lockerbie. Honderden Libiërs kwamen op 20 augustus naar het vliegveld, zwaaiend met Libische vlaggen, om de dodelijk zieke Megrahi te verwelkomen die Schotland uit clementie had vrijgelaten. De beelden leidden tot verontwaardigde reacties in het Westen, waarmee Kadhafi juist met veel moeite de betrekkingen had hersteld.


Vandewalle: 'Elk land met zo'n periode van isolatie achter zich, zou vermijden de woede van het Westen op te wekken. Kadhafi, die nooit schuld heeft bekend aan 'Lockerbie', gebruikte de heldenontvangst om te zeggen: ik had gelijk. Hij heeft de vrijlating gebruikt om zijn aanzien bij de Libiërs te vergroten.'


Het is dit gebrek aan contact met de werkelijkheid dat een constante is in vier decennia die Kadhafi aan de macht is geweest.


Wanneer Kadhafi precies is geboren, is niet zeker: het moet in 1942 of 1943 geweest zijn, toen hij als zoon van analfabete bedoeïenen ter wereld kwam. Als schooljongen luisterde hij ademloos naar Voice of the Arabs, de radiozender uit Caïro, waardoor hij een diepe bewondering ontwikkelde voor de Egyptische leider Gamal Abdul Nasser, de held van de Arabische eenheid.


Al snel drong het tot Kadhafi door dat de enige weg naar verandering in Libië via het leger moest lopen. Na de militaire academie te hebben doorlopen in de kustplaats Benghazi en na negen maanden militaire training in Groot-Brittannië, werd hij gelegerd in Benghazi, waar hij samen met een groep andere officieren plannen smeedde om de macht te grijpen. Op 1 september 1969 pleegden zeventig officieren een geweldloze staatsgreep tegen de pro-westerse, maar corrupte koning Idris I.


Kadhafi, die na enkele maanden was komen bovendrijven als onbetwiste leider, vloog onaangekondigd naar Caïro. 'Zeg president Nasser dat we de revolutie voor hem hebben uitgeroepen. Hij kan alles van ons nemen en het toevoegen aan de rest van de inkomsten van de Arabische wereld, om te gebruiken in de strijd', liet Kadhafi weten. Die strijd was uiteraard gericht tegen Israël en vóór het ideaal van de Arabische eenheid.


Nasser, wiens revolutie na de nederlaag in 1967 tegen Israël op zijn laatste benen liep, wist niet goed wat hij met hem aan moest. 'Ik mag Kadhafi wel', zou hij echter zeggen, kort voor zijn dood in 1970. 'Hij doet me aan mezelf denken, toen ik die leeftijd had.'


Na Nassers dood zag Kadhafi zichzelf als diens opvolger. In de vijftien jaar die volgden, stelde hij zeven plannen op voor grotere Arabische eenheid, variërend van een fusie met Egypte en Soedan (in 1969), of met Tsjaad (in 1981), tot een bond met Marokko (in 1984). Alle initiatieven strandden. Uit frustratie over het mislukken van zijn plannen om een Arabische eenheid te smeden, richtte hij zich later op Afrika. Op bijeenkomsten van de Afrikaanse Unie pleitte hij nu voor de oprichting van de 'Verenigde Staten van Afrika'.


De Afrikaanse leiders namen graag de financiële steun aan die Kadhafi hun bood, maar verzetten in de praktijk geen stap om zijn Afrikaanse eenheidsidealen te verwezenlijken.


Libië boekte wel succes binnen de OPEC, de groep olieproducerende landen, en speelde een cruciale rol tijdens de oliecrisis (1973-1974) toen de OPEC de productie verminderde en de olieprijzen verhoogde. De hogere inkomsten stelden Kadhafi in staat een waaier aan terreurbewegingen te steunen, van Palestijnse guerrillagroepen als die van Abu Nidal tot het Japanse Rode Leger en de IRA in Noord-Ierland. In 1979 zetten de VS Kadhafi op de lijst landen die terroristen financieren.


De Amerikaanse president Ronald Reagan zon al vanaf zijn aantreden in 1981 op een manier om de 'dolle hond van het Midden-Oosten' aan te pakken. De gelegenheid deed zich voor toen in 1986 een bomaanslag in een Berlijnse disco vol Amerikaanse militairen werd gepleegd. Volgens Washington zou Libië achter de aanslag zitten. Als vergelding liet Reagan een luchtaanval uitvoeren op de officiële residentie van Kadhafi in Tripoli. Daarbij kwam Kadhafi's geadopteerde dochter Hanna om het leven. In 1992 legden de VN sancties op, nadat Tripoli had geweigerd de twee verdachten van de Lockerbie-aanslag uit te leveren.


In eigen land merkte Kadhafi al snel dat de 'massa's' eerder apathisch zijn dan enthousiaste revolutionairen. Om de revolutie (lees: zijn eigen machtspositie) veilig te stellen, bouwde hij de veiligheidsdienst uit met hulp van de Sovjet-Unie en zette hij volkscomités op. Volgens de theorie uit zijn Groene Boek moesten de volkscomités het land leiden. Op die manier wilde hij de 'staatloze maatschappij' scheppen, zoals Vandewalle het noemt in zijn boek. Maar in de praktijk bleef Kadhafi als alleenheerser achter.


De beklemmende sfeer in de jaren zeventig en tachtig in Libië is treffend verwoord in Niemandsland (2006) van diplomatenzoon Hisham Matar. Een 9-jarige jongen vertelt er over de 'antennes', de leden van de geheime dienst, 'die mensen achter de zon konden laten verdwijnen'. De jongen ziet hoe een buurman wordt meegenomen en later op tv wordt verhoord, waar hij wordt gedwongen zijn vrienden te verraden.


'Begin jaren tachtig zonden ze die verhoren elke week uit', zegt de Libische journalist Omar Elkeddi (50), die in 1999 naar Nederland vluchtte, nadat beide bladen waarvoor hij werkte, waren verboden. 'We vroegen elkaar: ben jij al op tv geweest, als we wilden weten of iemand was verhoord. Erger nog was dat ze lieten zien hoe mensen werden opgehangen.'


Intussen liep Saif al-Islam (Zwaard van de islam) zich warm om zijn vader op te volgen. Hij werd in het buitenland gezien als het moderne gezicht van het Libische bewind. Naar verluidt speelde Saif een belangrijke rol bij het besluit van Kadhafi de twee Lockerbie-verdachten uit te leveren en de nabestaanden van 'Lockerbie' smartegeld uit te keren.


Volgens de Amerikaanse president Bush was Kadhafi ook geschrokken van de Amerikaanse inval in Irak. Hoe dan ook, het besluit leverde Libië geen windeieren op. De VN schortten de sancties op, die grote problemen hadden veroorzaakt voor de verouderde Libische olie-industrie.


Lucratieve oliecontracten

Meteen daarna werd het land overspoeld door zakenlieden op zoek naar lucratieve oliecontracten. Ook de VS omarmden de excentrieke kolonel, die in 2001 de aanslagen van '11/9' veroordeelde en Libiërs opdroeg bloed te geven. Wat de VS vooral bevielen, was dat Kadhafi in 2003 aankondigde de ontwikkeling van nucleaire en chemische wapens te staken.


Voor de westerse landen kwam Kadhafi's 'bekering' als een geschenk uit de hemel. Het stelde hen in staat de banden met het olierijke land weer aan te halen, waarbij ze natuurlijk wel de andere kant uit moesten kijken als het ging om de schendingen van de mensenrechten onder Kadhafi.


De kolonel werd met vrouwelijke lijfwachten en al bij de EU in Brussel onvangen. Zelfs de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice maakte haar opwachting in Tripoli, waar ze door Kadhafi werd begroet als 'mijn favoriete zwarte Afrikaanse vrouw'. 'Ik ben trots op de manier waarop ze achterover leunt en bevelen uitdeelt aan Arabische leiders.'


De plichtplegingen die hem in het ooit zo vijandige Westen ten deel vielen, sterkten de Libische leider in zijn overtuiging dat hij een unieke missie had. Op een vergadering van de Afrikaanse Unie mat hij zichzelf de titel van 'Koning der Koningen' toe, terwijl hij zich steeds excentrieker begon te gedragen. Hij liet zich voortdurend vergezellen door een voluptueuze Oekraïense blondine, die aan het hoofd stond van een gevolg van verpleegsters die over zijn gezondheid waakten.


Terwijl hun vader wegdroomde in de illusie dat 'alle Libiërs van Moammar houden', wedijverden zijn zeven zoons om de macht. Saif al-Islam richtte een media-imperium op, terwijl Muhammad, de oudste zoon, een dominante positie in de telecommunicatiesector kreeg.


Een andere zoon, Hannibal, kreeg een flinke vinger in de pap in de koopvaardij. Diens broer Saadi kreeg ook een lucratief stuk van de Libische economie toegeworpen: hij kreeg de leiding over de oprichting van een vrijhandelszone in het westen van Libië. Hoezeer de economie verweven was met de familie Kadhafi bleek wel toen Hannibal in Zwitserland werd gearresteerd wegens mishandeling van hotelpersoneel. Als wraak staakte Libië de olieleveranties aan het land en haalde het miljarden euro's weg bij Zwitserse banken.


Volgens Amerikaanse ambtsberichten die via WikiLeaks uitlekten, zou Kadhafi's zoon Mutassim in 2008 van directeur Shukhri Ghanem van het nationale olieconcern van Libië bijna 1 miljard euro hebben geeist. Mutassim wilde het geld gebruiken om een eigen militie op te richten, zodat hij niet zou achterblijven bij zijn broer Kharmis. Die had het commando over een speciale eenheid die volgens Amerikaanse diplomaten 'feitelijk als het verdedigingsschild van het regime fungeerde'.


Die eenheden speelden een belangrijke rol in de doodsstrijd van het Kadhafi-regime, want het was al snel na het uitbreken van de 'revolutie van 17 februari' duidelijk dat de Libische leider niet van plan was zich zonder slag of stoot over te geven.


In plaats van het leger, dat hij altijd heeft gewantrouwd, zette Kadhafi vooral zijn praetoriaanse garde en bendes Afrikaanse huurlingen in om af te rekenen met de 'ratten' die zijn bewind bedreigden. Maar hun wrede optreden wakkerde de volkswoede alleen maar aan.


Medio maart tekende Kadhafi, zonder dat hij het besefte, zijn doodvonnis. 'Van steeg tot steeg, van huis tot huis, van kamer tot kamer zullen wij het land zuiveren van dat tuig', waarschuwde hij op de staatstelevisie, toen zijn troepen op het punt stonden het oppositiebolwerk Benghazi in te nemen.


Voor de aarzelende leden van de VN-Veiligheidsraad was dat het signaal dat er een bloedbad ophanden was. Een paar dagen later gaf de VN-Veiligheidsraad het groene licht voor de luchtoperatie tegen zijn troepen en begon het einde van 'Broeder Leider'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden