Analyse Gerechtelijke dwaling

‘Dick is geen moordenaar’, klinkt het al dertig jaar, maar tot een herziening van zijn zaak kwam het nooit

Is het in Nederland mogelijk een gerechtelijke dwaling te herstellen? Die vraag dringt zich op na het verschijnen deze week van een vernietigend advies over de Arnhemse villamoord. In theorie kan het, zeggen advocaten. Maar de praktijk leert: wie onterecht veroordeeld is, is nog lang niet vrij.

Nadat ze is vrijgesproken, valt Lucia de Berk voor de ogen van een grote groep fotografen en verslaggevers in de rechtszaal in Arnhem haar dochter in de armen. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De butler heeft geen moord gepleegd. Want er was geen moord. Het slachtoffer, een rijke Amsterdamse, stierf aan de gevolgen van een hartinfarct. Oftewel, een natuurlijke dood. Twintig deskundigen uit Europa hebben dat gezegd. Dertig jaar klinkt dit geluid. Maar genoeg voor een herziening van de zaak waarvoor in 1984 ‘butler’ Dick van Leeuwerden werd veroordeeld – is het niet.

Dus is advocaat Geert-Jan Knoops op zoek naar de 21ste deskundige. Ditmaal zoekt hij in de Verenigde Staten. ‘En dan zullen we het achtste herzieningsverzoek indienen.’ Een record.

Frustrerend is dit, stelt de raadsman, die verbonden is aan het Knoops Innocence Project. ‘Maar het is onze rotsvaste overtuiging: Dick is geen moordenaar.’

Als er één zaak is waarin overduidelijk sprake is van een dwaling dan is het de zaak van de butlermoord wel, zegt ook Peter van Koppen, hoogleraar rechtspsychologie aan de Vrije Universiteit.

‘Maar voor herziening is een nieuw feit, een novum, nodig, en dat hebben de meeste onschuldig veroordeelden niet’, zegt Van Koppen. Dat novum zou volgens hem niet nodig moeten zijn: ‘Als iemand onschuldig is veroordeeld, deugt het bewijs per definitie niet, en hebben de rechters dat niet opgemerkt of het bewijs verkeerd gewogen.’

De wereld van de gerechtelijke dwalingen is net een tombola, voegt Geert-Jan Knoops toe. ‘Het is volkomen arbitrair wat er met je herzieningsverzoek gebeurt.’

Arnhemse villamoord

Deze week werd bekend dat de Arnhemse villamoord, een roofmoord uit 1998, mogelijk de grootste gerechtelijke dwaling uit de Nederlandse rechtsgeschiedenis is. Negen mannen werden in 2000 veroordeeld tot jarenlange celstraffen. Het bewijs tegen hen waren twee bekennende verklaringen. Maar, stelde de onderzoekscommissie deze week: deze verklaringen zijn zeer waarschijnlijk vals. Volgens de Acas, een commissie die de procureur-generaal bij de Hoge Raad adviseert, werden de verklaringen afgelegd onder grote druk van de politie: de rechercheurs logen, dreigden met het afhakken van vingers en voedden één van de bekennende verdachten met daderinformatie.

Achttien jaar geleden begon Nevzet Altay, een van de veroordeelden, met het aankaarten van deze misstand. Hij schreef brieven naar alles en iedereen die het wilde horen: ‘Ik ben onschuldig’. Het deze week verschenen rapport is voor hem de eerste, officiële stap naar eerherstel. ‘Het Acas-rapport is klip-en-klaar’, stelt diens advocaat Paul Acda. De commissieleden – wetenschappers, juristen en politiemensen – halen fel uit naar het destijds gevelde oordeel van het gerechtshof.

Niet veel vertrouwen

Maar op de vraag of Acda vanaf nu vertrouwen heeft in een goede afloop voor zijn cliënt, antwoordt hij ‘nee’. ‘Ik steek mijn hand er niet voor in het vuur’. Dat ligt niet zozeer aan de zaak, maar vooral aan de juridische vraag of er sprake is van een ‘novum’.

Daarover zal de Hoge Raad moeten oordelen. Als er sprake is van een novum – een nieuw feit of nieuw deskundigeninzicht – zal de zaak worden herzien.

En dat kan nog problemen geven, stelt Acda. Want kijkt de Hoge Raad heel strikt naar de juridische interpretatie van het ‘novumcriterium’, dan zou je kunnen stellen dat hier in de Arnhemse villamoord mogelijk geen sprake van is.

De Acas baseert haar advies op de video-opnamen die destijds zijn gemaakt tijdens de verhoren. ‘Het veroordelend gerechtshof beschikte in 2000 ook al over deze video-opnamen’, zegt Acda. ‘Als je het heel formeel bekijkt, zou je kunnen zeggen: die opnames waren er toen ook al. Dus er is niks nieuws. Wij zijn het daar uiteraard niet mee eens.’ De rechters in deze zaak hebben de opnamen nooit van a tot z bekeken, en dus nooit gezien hoe de recherche zich misdroeg. ‘Bovendien hebben we nu deskundigen die op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten stellen: deze bekentenissen zijn vals.’

Het is alleen nog maar de vraag of de Hoge Raad dat ook zo ziet, stelt Acda. Zijn ervaring? Soms is de Hoge Raad soepel in haar oordeel, en een andere keer weer strikt.

En dat terwijl de wetgever vijf jaar geleden het ‘novumcriterium’ uitbreidde, met als doel om gerechtelijke dwalingen gemakkelijker aan het licht te brengen.

Schiedammer parkmoord

Borsboom verlaat vrijdag als vrij man de gevangenis in Scheveningen. B., veroordeeld tot achttien jaar cel en tbs met dwangverpleging wegens de moord op de Schiedamse Nienke Kleiss , werd na jaren op vrije voeten gesteld. Beeld ANP

In de jaren ervoor was de Nederlandse rechtspraktijk opgeschrikt door een paar ernstige dwalingen. Zo zat een onschuldige man vier jaar vast voor de moord op de 10-jarige Nienke Kleiss in Schiedam. Tot ineens, in 2004, een andere man het misdrijf bekende. De schok over de ‘Schiedammer parkmoord’ was groot. Hoe kon het in Nederland, met zijn hoogstaand rechtssysteem, zo fout gaan? Wie was verantwoordelijk? En was het slechts een incident?

Als gevolg van die zaak werd onder meer de Commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken (CEAS) opgericht om zaken waarover twijfel bestaat nog eens onder loep te nemen. Die commissie is inmiddels opgeheven. De Adviescommissie afgesloten strafzaken (Acas) is ervoor in de plaats gekomen. En in de jaren na de Schiedammer parkmoord kwamen nog meer dwalingen aan het licht. Zo werd verpleegkundige Lucia de Berk in 2008 vrijgelaten en twee jaar later vrijgesproken van een reeks moord(poging)en. In 2010 werd bejaardenverzorgster Ina Post na drie jaar detentie vrijgesproken van doodslag op een cliënt.

Novumcriterium

In 2012 werden de regels aangepast zodat het gemakkelijker werd om voor een herziening in aanmerking te komen, het zogenoemde ‘novumcriterium’ werd verruimd. Nieuw ontlastend bewijs, of een nieuw inzicht kan daardoor eerder als nieuw feit worden aangemerkt. ‘We hebben dankzij dit nieuwe novumcriterium bijvoorbeeld afgelopen zomer kunnen adviseren om nader onderzoek te doen naar bloedsporen in een zaak waarbij werd getwijfeld tussen moord en zelfmoord’, zegt Harald Merckelbach, vicevoorzitter van de Acas en hoogleraar rechtspsychologie. ‘Zonder verruiming van het novumcriterium hadden we nader onderzoek niet kunnen adviseren.’

Maar, vindt Knoops, ‘die oogst is mager. In praktijk zijn we nauwelijks iets met de verruiming van het novumcriterium opgeschoten.’ Hij publiceerde er deze week een artikel over in het Nederlands Juristenblad. Eén zaak leidde sinds de nieuwe regels tot een definitieve herziening. Dat is de zaak van de showbizzmoord, waarin Knoops uiteindelijk vrijspraak bewerkstelligde. Die zaak kwam aan het rollen nadat in 2012 een acht jaar oud rapport opdook waarin de politie stelde dat niet Martien Hunnik de moord had gepleegd, maar drie anderen zeer waarschijnlijk verantwoordelijk waren voor de dood van een Hilversumse platenbaas. Knoops: ‘Die zaak was ook zonder de verruiming van het novum wel tot een herziening gekomen.’

Martien Hunnik na afloop van de uitspraak in de zaak over de showbizzmoord, de geruchtmakende moord op platenproducer Bart van der Laar in 1981. Beeld ANP

Systeem schiet tekort

Ook Van Koppen vindt dat het huidige systeem tekortschiet. ‘Net als de Hoge Raad, vraagt de Acas zich telkens af: is er sprake van een novum? Dat zouden ze niet moeten doen. Als een zaak stinkt moet je opnieuw onderzoek doen.’ Dat is alleen lastig: lid zijn van de Acas is een nevenfunctie. De leden doen hun onderzoek naast hun reguliere werk. ‘Onderzoek kost heel veel tijd. Om de slagkracht te vergroten zou de Acas eigenlijk moeten beschikken over een eigen politieteam, en officier van justitie.’

Bovendien, stelt Van Koppen, moet je als onterecht veroordeelde maar ‘het geluk hebben dat er een novum uit de lucht komt vallen’.

Zo dacht Dick van Leeuwerden enkele jaren geleden dat hij geluk had. Pathologen bewaren in principe altijd een stukje hartspier van een slachtoffer zodat het later eventueel opnieuw kan worden onderzocht. In de zaak van de butlermoord leek het stukje hartspier te zijn verdwenen. Tot het in 2006 per toeval werd ontdekt bij het Nederlands Forensisch Instituut (NFI).

‘Het stond ergens op een plank, in een doos. Het kwam boven water toen het NFI een track and trace-systeem invoerde en elk stukje bewijs een chip kreeg’, vertelde patholoog Frank van de Goot in 2014 in de Volkskrant.

Gerechtelijke dwalingen

Lucia de Berk
Levenslang had Lucia de Berk gekregen voor zeven moorden en drie pogingen op patiënten die zij verzorgde. Zij zat zes jaar vast, en kwam in 2008 vrij.

Schiedammer parkmoord
De Vlaardinger Kees Borsboom zat vier jaar ten onrechte vast voor de moord op een 10-jarig meisje in het Beatrixpark in Schiedam.

Showbizzmoord
Acht jaar zat Martien Hunnik vast voor de moord op platenproducer Bart van der Laar in 1981. In 2016 werd hij definitief vrijgesproken

Puttense moordzaak
Herman du Bois (op de foto) en zijn zwager Wilco Viets zaten ruim 6jaar onterecht vast voor de moord op de 23-jarige Christel Ambrosius.

Bejaardenverzorger
Ina Post zat drie jaar vast. In 2010 werd zij, na een herzieningsverzoek, vrijgesproken van doodslag op een van haar cliënten.

De Zes van Breda
Zijn de zes veroordeelden van de moord op een Chinese vrouw in 1996 in Breda wel de dader? 
Ontlastend bewijs is achtergehouden.

‘Geen moord’

Het stukje hart van het vermeende slachtoffer bleek geconserveerd in een blokje paraffine. Van de Goot: ‘Dat was heel goed, dan blijft het eeuwig goed. De enige vijand van paraffine zijn muizen en die hadden er niet aangezeten.’ Van de Goot en zijn collega’s onderzochten de hartspier met nieuwe technieken en kwamen tot de conclusie dat er geen sprake was van moord, maar ‘van een acuut hartinfarct waarvan geen weg meer terug was’.

Toch oordeelde de Hoge Raad in 2017 dat er geen sprake was van een novum in de zaak van de butlermoord: de hoogste rechters wezen erop dat Van Leeuwerden had nagelaten tijdig hulp in te schakelen toen duidelijk werd dat de bejaarde vrouw stervende was. ‘Maar dat is geen moord, hoogstens dood door schuld’, zegt Knoops. ‘En zelfs dat is twijfelachtig. Het rechtvaardigt niet het stempel ‘moordenaar’. Dit is niet uit te leggen.’

Tijdrovend en kostbaar

Niet alleen de ‘wisselvallige’ interpretatie van het begrip ‘novum’ maakt het lastig om een dwaling aan het licht te brengen. Ook de zoektocht naar oude dossiers blijkt weerbarstig, en tijdrovend. Zo moest de Acas anderhalf jaar wachten op het complete dossier alvorens de commissie kon beginnen met het onderzoek naar de Arnhemse villamoord.

‘Stukjes uit het dossier bevinden zich soms op veel verschillende plekken’, zegt Merckelbach van de Acas. ‘Bij de rechtbank, het hof, het NFI, bij de politie. We merken vooral dat door de vele politiereorganisaties het vaak onduidelijk is waar een bepaald bewijsstuk ligt opgeslagen.’

Soms heb je zelfs de pech dat je een bewijsstuk nooit vindt, voegt Acda toe. ‘Ik zoek nu voor een andere zaak oude video-opnames. Die lagen ooit op politiebureau A. Maar dat bureau is samengegaan met politiebureau B. En nu weet niemand meer waar die banden liggen.’

Maar er is meer waardoor de praktijk van de gerechtelijke dwalingen weerbarstig is. ‘De ten onrechte veroordeelden hebben vaak geen geld’, zegt Acda. Zo wil hij nu in een moordzaak opnieuw DNA-onderzoek laten doen op kleding. ‘Dat kost al gauw twintigduizend euro.’ En in een andere zaak wil hij ook dat een rechtspsycholoog de opnames van de verhoren bekijkt à 150 euro per uur. ‘Dat kunnen we niet betalen. In de zaak van de Arnhemse villamoord hadden we het geluk dat een hoogleraar dit heeft gedaan samen met studenten van de Universiteit Maastricht.’

Ina Post valt in de armen van een van haar medestanders na haar vrijspraak in de rechtbank van de Bosch. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Drempel

Dit najaar verschijnt naar verwachting een evaluatie van de nieuwe wetgeving. ‘Ik weet nog niet wat de uitkomsten van dat onderzoek zullen zijn’, zegt Knoops. Maar in zijn ogen, en die van Acda en Van Koppen, is de drempel om tot een herziening te komen nog altijd te hoog.

Merckelbach waarschuwt echter: ‘Als die drempel te laag wordt gaan mogelijk daders vrijuit. Dat is verschrikkelijk voor slachtoffers en nabestaanden.’

Het is uiteindelijk een politieke keuze, stelt Knoops. ‘Wil je meer geld beschikbaar stellen zodat de Acas slagvaardiger kan zijn, en meer onderzoek kan doen. Ik hoop het. Want er is weinig opbeurends gebeurd, de afgelopen vijf jaar.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden