Dichtkunst van de straat

Morgen worden de winnaars van de vertaalwedstrijd van het Prins Bernhard Cultuurfonds bekendgemaakt. Een van de opgaven: zet Willem Kloos om in straattaal.

Hoeveel gewicht heeft een woord? Straattaal maakt het duidelijk. Wat op straat kan worden gezegd, kan elders lang niet altijd. Zoals in de media. Zo veel werd al duidelijk door de affaire-niggabitch, het woord dat maandblad Jacky vorig jaar waardevrij dacht te kunnen plaatsen. Omdat de woorden 'nigga' en 'bitch' (afzonderlijk), weliswaar negatieve betekenissen hebben, maar in bepaalde kringen ook als geuzentermen worden gehanteerd. Het kostte hoofdredacteur Eva Hoeke haar positie.


Over die contextgevoeligheid van straattaal kunnen de Amerikanen als geen ander meepraten. Sinds vorige week is er heisa in de VS waarbij ons Jacky-probleem verbleekt. Het halve land viel over een kop van ESPN, 's lands grootste sportzender (115 miljoen kijkers per maand), toen de basketballers van de New York Knicks na zes achtereenvolgende avonden winst een eerste verlies moesten incasseren. Ruim dertig minuten stond er Chink in the Armor op het scherm. En chink is het nieuwe n-woord. Reden: de Taiwanees-Amerikaanse Knicks-speler Jeremy Lin, drie weken geleden nog een volstrekt onbekende, die vrijwel eigenhandig de New York Knicks hun eigenwaarde teruggaf met een week vol overwinningen. In die zes wedstrijden werd hij een ster die de kijkcijfers in de VS deed exploderen zoals alleen Michael Jordan hem had voorgedaan.


De uitdrukking chink in the armor betekent 'spleet in het harnas', en overdrachtelijk zoiets als iemands zwakke plek. Chink betekent 'opening' of 'spleet' en is daarmee strikt genomen volkomen racismevrij. Maar chink is ook een verwijzing naar 'spleetoog', en klinkt bovendien Chinees. Daar heb je het al. De koppenmaker werd ontslagen, de presentator geschorst. Ongeacht het feit dat The Lin op zijn 15de nog zelf de virtuele naam 'ChinkBalla88' hanteerde.


Wat je onder elkaar kunt zeggen, kan niet op het scherm of in de krant. Dan krijgt het een heel andere lading. Zoals bitch of chink of 'smatje'. Weinig is contextgevoeliger dan straattaal, die immers pratenderwijs ontstaat en vaak een uiting is van sociale binding tussen de sprekers. In Nederland is het een samensmelting van sms-taal, stads- en streekdialecten en woorden uit alle mogelijk immigrantentalen - Jiddisch, Sranan, Berbers, Papiamento, Engels, zelfs Duits.


Toch durfde Nederland Vertaalt het aan. In de vertaalwedstrijd die eind vorig jaar werd uitgeschreven door het Prins Bernhard Cultuurfonds en waarvan de opgaven in de Volkskrant verschenen, werd u niet alleen uitgedaagd een lied of gedicht te vertalen uit het Italiaans, Engels, Spaans en Duits, maar ook om een Nederlands gedicht in straattaal om te zetten. Dat was Ik ween om bloemen in de knop gebroken van Willem Kloos (1859-1938). Het waren niet de meeste inzendingen die binnenkwamen voor de straattaalvertaling; ongeveer vijftig. Engels (het nummer Wish You Were Here van Pink Floyd) leverde er 250 op. Maar creatief waren ze wel.


Zinnen werden veranderd alsof Ovidius zelf aan het werk was. Er ontstonden complete metamorfoses: 'ik zat weer roerloos na die korten waan' werd bijvoorbeeld 'nou voel ik me bij het GFT gepleurd'. Het geroemde 'Gij kwaamt, en 'k wist - gij zijt weer heengegaan...', aan het begin van de tweede strofe, werd 'Jij kwam, ik check - jij ben lossoe gegaan...'. En Kloos' afsluiter 'door 't sluimerend geblaarte een zwakke klacht' veranderde in 'galmt door de kamer, een scheldtirade o zo zacht'.


'Enschedeetje'

Woordvondsten van de genomineerden worden geroemd door de jury. Zoals ''n enschedeetje in de nacht' van inzender Geertrui Marks, een vertaling van de zin 'zoals een vogel in de stillen nacht / Op éés ontwaakt, omdat de hemel gloeit'. Een creatieve en gewaagde keuze, om de vuurwerkramp in Enschede in te zetten als metafoor voor de explosieve wending die het gedicht van Kloos op dit punt neemt.


De jury roemt de geloofwaardigheid van de genomineerden, zij bleven steeds het moment vóór dat de straattaalvertaling naar krampachtigheid of parodie overschiet. Toch bestaat het ideale straattaalgedicht niet. Dat blijkt uit de eerste zin. 'Ik ween om bloemen' werd door alle inzenders vertaald tot 'ik jank', een woord dat de jury simpelweg lelijk vindt. 'Ik huil' had ook gekund. Zoals jurylid Willie Wartaal zegt: 'Het moet vooral echt voelen, dat is het ding. Dat het is alsof die persoon echt zo praat thuis, met zijn vrienden.'


Morgen worden in het Muziekgebouw aan 't IJ in Amsterdam de winnaars bekendgemaakt in alle vijf de categorieën en de winnaar van de scholiereninzendingen. Tijdens de vertaalmanifestatie reikt het Cultuurfonds tevens de Martinus Nijhoff Prijs 2012 uit aan Frans Denissen voor zijn vertalingen van Italiaanse literatuur. Daarna volgt een workshop vertalen.


Ik jank om bloeme met die klote knoppe


Die goud belove, en never opegaan,


Ik jank nou mijn habibi al wil stoppe,


En mijn dus in die fokking kou laat staan.


Jij kwam, ik check- jij ben lossoe gegaan...


Ik heb gelijk gescand, dit ken niet kloppe:


Dit is niet cool, me leve naar de maan,


Finito me verkering, naar de knoppe.


Zoals bij 'n enschedeetje in de nacht


Een vogel denkt als er zo'n fik opgloeit


Gast wow, verrek, ze kennen mijn, en fluit,


Maar in het donker weer se oge sluit,


Het met se tollie doet totdat het vloeit,


Close in de bosjes blaast zijn faja klacht.


Vertaling


Geertrui Marks


Ik jank om dingen die niet konden gebeuren


Die voor dat het gebeurde bruut werden gekild


Ik jank om het chickie die mij niet zag zeuren


En om mijn swag die onbegrepen gilt.


Je kwam, en ik wist- je bent weer opgedonderd.


Ik volgde alles, deed mijn bek niet open.


ik freeze na die seconde, maar het leken er honderd,


in mijn liefdesverdriet wat ik het liefst had weg gezopen


zoals een luie donder in de stille nacht


ineens z'n nest uit rolt, omdat het licht is,


staat hij op en begint zijn dag.


Maar zodra zijn slaapkop achter hem lag,


is het weer avond en alleen een sneu gesis,


galmt door de kamer, een scheld tirade oh zo zacht.


Vertaling Feraya de Jonge


Ik ween om bloemen in de knop gebroken


En vóór den uchtend van haar bloei vergaan,


Ik ween om liefde die niet is ontloken,


En om mijn harte dat niet werd verstaan.


Gij kwaamt, en 'k wist -- gij zijt weer heengegaan...


Ik heb het nauw gezien, geen woord gesproken:


Ik zat weer roerloos nà die korten waan


In de eeuwge schaduw van mijn smart gedoken:


Zo als een vogel in den stillen nacht


Op éés ontwaakt, omdat de hemel gloeit,


En denkt, 't is dag, en heft het kopje en fluit,


Maar eer 't zijn vaakrige oogjes gans ontsluit,


Is het weer donker, en slechts droevig vloeit


Door 't sluimerend geblaarte een zwakke klacht.


Willem Kloos (1859 - 1938)


Ik ween om bloemen in de knop gebroken


Ik jank om bloemen die je weg kan keilen


omdat de hele zooi de vaas uit meurt.


Ik jank omdat ik zó op je kan geilen,


terwijl van jouw kant nooit eens wat gebeurt.


Je hébt me gister weer wat afgezeurd!


Ik hield m'n bek maar, 'k liet je lekker ijlen.


Nou voel ik me bij 't GFT gepleurd,


en jij bent weg, nou je me op kan dweilen.


'k Word wakker met een gigastijve fluit.


Hij gloeit mijn bed uit, vast omdat ik dacht


dat jij ineens weer lekker met me stoeit.


Net als dat rotboeket dat amper bloeit:


Een dooie mus. Zo gaat dat elke nacht.


Eén troost, ook Willem Kloos greep naast de buit.


Vertaling Jan Tazelaar


Interview:


Willie Wartaal (Olivier Locadia, 29, rapper in De Jeugd van Tegenwoordig)


jurylid voor de straattaalvertaling


'Straattaal is eigenlijk een combinatie van luiheid en creativiteit. Daar ontstaat het uit. Luiheid, omdat je de taal aanpast naar wat dichter bij jou ligt. Je neemt woorden van om je heen. Dat maakte de vertalingen van de genomineerden goed, dat je dacht: hee volgens mij praat-ie ook echt zo. Maakt niet uit dat er een geboren is in 1947, en een in 1957. Dat kan toch, dat-ie echt zo praat. Met z'n vrienden. Het hoeft niet aan de leeftijd te liggen.


'Ik kende het gedicht van Kloos niet. Ik werd wel geïnspireerd door de wedstrijd. Het gedicht van Kloos roept een gevoel op; dat je denkt dat er iets is, maar er is helemaal niks. Je voelt dat er iets gaat gebeuren, maar het is er toch niet. Dat is de kracht van dat gedicht.


'De jury heeft veel gediscussieerd maar er was niet echt onenigheid. Die ene chick (taalwetenschapper Margreet Dorleijn, red.) vertaalt dingen uit het Turks, die andere (misdaadauteur René Appel, red.) was een oudere guy. Ze wisten heel veel, waar woorden vandaan kwamen en hoe straattaal ontstaan was. Ik kwam veel woorden tegen in de gedichten die ik niet kende. Soms moest ik om me heen bij vrienden vragen of zij het kenden. In één ingezonden gedicht zaten zo veel onbekende woorden dat we niet eens konden zien of het goed was of niet, het leek een heel andere taal.


'Dat 'enschedeetje' van Geertrui Maks vonden we heel goed, dan denk je: die inzender gebruikt dat woord zelf ook echt, en heeft het waarschijnlijk zelf bedacht. Een andere zin die ik mooi vond was 'en om mijn swag die onbegrepen gilt' van Feraya de Jong, een vertaling van 'en om mijn harte dat niet werd verstaan'. Dat zij van 'swag' een persoon heeft gemaakt in plaats van een werkwoord of eigenschap. Dat vond ik heel vet, dat ga ik ook doen. 'Swaggen' is een bekend woord, het betekent zoiets als de manier waarop je je voortbeweegt. Al is het iets ruimer geworden, het wordt gebruikt om over je stijl, je hele voorkomen te praten.


'Het gedicht van Jan Tazelaar vond ik net iets te vrij. Die laatste zin was helemaal anders dan in het gedicht: 'Eén troost, ook Willem Kloos greep naast de buit'. Al vond ik het juist wel leuk dat hij refereert aan Willem Kloos.


'Of die teksten ook voor hiphopnummers gebruikt kunnen worden? Ja, ik denk het wel. Vooral van het gedicht van Kloos kun je een nummer maken. Het is een vet gedicht, de vorm klopt. Kloos staat daarmee dichter bij hiphop dan die straattaalgedichten, waar de vorm toch uiteindelijk niet zo goed klopt als bij Kloos. Het komt misschien ook omdat je niet gewend bent om straattaal geschreven te zien. Straattaal is eigenlijk nog een kindje vergeleken bij Kloos.'


Genomineerd


Op deze pagina's drukken we de drie genomineerden af voor Straattaal. (De genomineerden van de andere talen kunt u vinden op de website


nederlandvertaalt.nl


)


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden