DICHTERBIJ DAN GEDACHT

TERUG van een reis door Japan, ben ik er vooral verbaasd over dat ik me in dat land zo op mijn gemak voelde....

Eerlijk gezegd ging ik naar Japan vanuit een soort van professioneel plichtsbesef: zo'n belangrijk land moet je toch een keer gezien hebben. . . De verwachtingen strookten met het gangbare beeld: een overgedisciplineerde en uiterst formele samenleving met hardwerkende mensen die hun emoties achter een ondoorgrondelijke glimlach verbergen. Een groot deel daarvan was vooroordeel of al achterhaald.

Wie het circuit van de westerse touroperators versmaadt, en zich op eigen houtje in Japanse treinen, bussen en herbergen begeeft, ervaart dat ondoorgrondelijkheid en hang naar formaliteit in het zakendoen misschien nog wijdverbreid zijn, maar in het dagelijkse verkeer ontbreken. Daar gaat het helemaal niet ingetogen toe, en ontmoet men een bonte verscheidenheid aan mensen met wie contact bijna Amerikaans-makkelijk is.

Toch waren het niet alleen de mensen. Ook in - bijvoorbeeld - India waren de mensen aardig, maar thuis voelen deed ik me daar, twee jaar geleden, minder dan nu in Japan. Dat is merkwaardig omdat de taalbarrière er zoveel lager was: in Japan is Engels allesbehalve gangbaar. De kern is dat India boeiend was, maar voor mij tamelijk onbegrijpelijk bleef, terwijl Japan zo verrassend herkenbaar bleek.

Misschien is het wel zo dat India vooral interessant is voor wie het alternatieve zoekt, en een land als Japan voor wie belangstelt in de ontwikkeling van de moderne industriële samenleving. Wie moderne gebouwen en vernuftige metrostelsels verafschuwt, moet niet maar Japan gaan. Overigens zijn er in Japan ook nog prachtige tuinen.

Een column is geen reisverslag, en daarom blijft het hier bij wat observaties, die ik ophang aan het geruchtmakende boek The Clash of Civilizations van Samuel Huntington. Diens toekomstschets spreekt mij na Japan nog minder aan dan voordien.

Huntington is een pessimist. In het voetspoor van eerdere zwartkijkers (te beginnen bij Oswald Spengler, Der Untergang des Abendlandes, 1922) meent hij dat het Westen bezig is aan zijn ondergang. Toekomstige botsingen zullen gaan tussen de verschillende beschavingen, en daarbij staat de westerse civilisatie er - vooral tegenover het demografische gevaar van de islam en de economische dreiging door Zuid-Oost-Azië - tamelijk hopeloos voor. Zijn betoog mondt uit in de aanbeveling aan Amerika en Europa zich aaneen te sluiten en de rest van de wereld over te laten aan kernstaten die elk de hegemonie over hun beschavingsgebied mogen uitoefenen.

Essentieel bij Huntington zijn twee elementen. Volgens hem zijn de verschillen in de wereld niet langer ideologisch, politiek of economisch van aard, maar worden zij steeds meer cultureel bepaald. Bovendien nemen die verschillen toe. We groeien niet naar elkaar toe.

Is dat allemaal wel zo? Een bezoek aan Japan frappeert juist doordat het laat zien hoeveel gemeenschappelijke kenmerken moderne industriële samenlevingen inmiddels hebben.

Niet alleen hun strevingen, maar ook hun problemen vertonen toenemende gelijkenis, waarbij het succes van de één en de frustraties van de ander in een volgende fase stuivertje wisselen, en de wet van de remmende voorsprong zich telkens doet gelden. Wie zou verwachten dat het bankwezen in Japan zo achterlijk is dat je er nauwelijks kunt pinnen? Ook in Japan gaat het debat over de noodzaak te dereguleren, het onderwijs te hervormen, maatregelen te nemen vanwege de snelle vergrijzing, en de pluriformiteit te bevorderen en deze tegelijkertijd in goede banen te leiden.

Trouwens, wat verstaan we - als we dan per se pessimistisch willen zijn - in laatste instantie onder westerse beschaving? Het Westen was de eerste beschaving die moderniseerde, en daarop rustte zijn dominantie. Naarmate andere samenlevingen ook moderniseren en soortgelijke patronen van onderwijs, arbeid, rijkdom en klassen ontwikkelen, 'verwestersen' zij. In die zin wordt de westerse cultuur een universele cultuur.

Zelfs als het Westen (Europa en Amerika dus) ten onder gaat, valt voor de rest van de wereld aan de westerse cultuur nauwelijks te ontkomen, en gebeurt er wat er met de Helleense cultuur in het Romeinse Rijk gebeurde. Dat laatste is een troost die we waarschijnlijk niet eens nodig zullen hebben.

Ook in Azië worden de voorspellingen van Huntington lang niet door iedereen gedeeld. Zo kwam ik tijdens mijn verblijf in Japan in de Far Eastern Economic Review een artikel tegen van Abdurrahman Wahid, leider van de grote Indonesische moslimvereniging Nahdatul Ulama die betoogt dat het probleem van de op islam, boeddhisme en confucianisme gebaseerde beschavingen gelegen is in de noodzaak zich aan de moderne wereld aan te passen. 'Dit proces kan het best gekenmerkt worden als een ontwikkeling naar convergentie met de grondwaarden van andere beschavingen, en niet als een botsing, zoals Huntington ons wil doen geloven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden