Dialoog als bokswedstrijd in Vriend en Vijand

Vriend of Vijand van David Grossman, regie Gijs de Lange; Streetcar van Tennessee Williams, regie Titus Muizelaar. De Toneelfabriek (TTA), Amsterdam t/m 17 februari....

De Toneelfabriek draait op volle toeren. De première van de openingsproduktie Prometheus is nog maar net achter de rug of er staan al weer twee nieuwe stukken op het repertoire. In een doublebill presenteert Toneelgroep Amsterdam Vriend of Vijand naar een boek van David Grossman en een rockversie van A Streetcar named Desire van Tennessee Williams.

Inmiddels wordt wel enigszins duidelijk wat artistiek leider Titus Muizelaar met de Toneelfabriek voor ogen staat. Het publiek baant zich door het decor van Prometheus een weg naar een kleinere hoek in het Transformatorhuis waar Vriend of Vijand wordt gespeeld door Pierre Bokma en Hein van der Heijden. Na de pauze krijgt de jonge garde alle ruimte in een lokaal dat de afmetingen heeft van een fors uitgevallen werkplaats.

Het gaat er informeel aan toe. Bokma heet het publiek welkom en vraagt een vrijwilliger uit de zaal om de (zwijgende) rol van David Grossman te spelen. De spelers van Streetcar wijzen het publiek bij binnenkomst naar hun plaats. Hier wordt het eigen theater van Toneelgroep Amsterdam verkend op een wijze die als 'pretentieloos' kan worden aangeduid.

De recensent wordt niettemin geacht serieus zijn werk te doen. En die zag in Vriend of Vijand een spannende dialoog tussen een Jood en een Arabier, en overdreven heftig acteren in Streetcar, dat niet meer is dan een gemiddelde schoolvoorstelling en - erger nog - een wedstrijd 'wie jast er het snelst een tekst doorheen?' Kennelijk hoort ook dát bij de gedachte dat in een Toneelfabriek alles mag kunnen.

Gelukkig ook het honoreren van het idee van acteur Hein van der Heijden een toneelbewerking van Grossman's roman Vriend of Vijand te maken. Samen met Pierre Bokma en regisseur Gijs de Lange werd het een enerverende uitwisseling van politieke en humanitaire standpunten - en een acteursgevecht. Van der Heijden speelt de Palestijnse advocaat Kiwan en Bokma de Jood Aboetboel. Ze ontmoeten elkaar op het strand waar ze een gesprek beginnen dat zó knap is opgebouwd dat de toehoorder voortdurend heen en weer wordt geslingerd, van links naar rechts, van Palestina naar Israël, van de Gazastrook naar Tel Aviv. Standpunten worden uitgewisseld, de discussiedrift stijgt naar het kookpunt, een paar keer komt het tot een uitbarsting, stemverheffing wordt gevolgd door opgekropte woede.

De korte voorstelling wordt gespeeld als een bokswedstrijd, met een korte adempauze tussen de diverse rondes. De scheidsrechter is de man uit het publiek, Grossman zelf, luisterend naar zijn eigen woorden. Mooie, wijze en ook felle woorden zijn het, waarin het in wezen maar over één ding gaat: een mogelijkheid vinden om samen te wonen. Grossman heeft het behalve over de tegenstelling tussen de twee land- en lotgenoten, ook over de innerlijke verscheurdheid van Israël zelf. Bovendien gaat Vriend of Vijand over de keuze tussen verstand en gevoel.

Hein van der Heijden speelt de Palestijnse intellectueel, Bokma de snel geëmotioneerde Jood. Hij doet dat prachtig, met veel bombarie die hier zeer op zijn plaats is. Van der Heijden is met zijn betrekkelijke kalmte een belangrijk en prettig tegenwicht tegen dit acteergeweld. 'We zitten in een ronde kamer zonder hoeken, niemand kan in zijn eigen hoek gaan zitten', dat is het dilemma waarover het gaat.

Na de pauze wordt Streetcar gespeeld: sneltreinvaart, een paar kratjes bier en wat rocknummers. De getergde Blanche Dubois (Janni Goslinga) is en blijft hier een keurig meisje, er wordt grof gedaan door mensen die daar zelf niet in geloven. Alleen Casper Gimbrère als Mitch laat rust en inleving zien, in hem geloof je.

Streetcar is vorig jaar gemaakt op de Amsterdamse Toneelschool onder begeleiding van Titus Muizelaar. De voorstelling zal daar bij docenten, familie en vrienden veel hebben losgemaakt en de jonge spelers hebben er hun jaarcontract bij Toneelgroep Amsterdam aan te danken. Daar had het bij moeten blijven.

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden