DIAGNOSE: TINNITUS

Niet alleen het gehoor heeft te lijden onder de omstandigheden, pees- en gewrichtsaandoeningen komen relatief veel voor bij jazzmusici. Dokter Boni Rietveld in Den Haag is erin gespecialiseerd; zowel dansers als musici consulteren hem....

In de jazzgeschiedenis zijn spectaculaire gevallen bekend van blessureleed veroorzaakt door een verkeerde techniek of overbelasting. Louis Armstrong die het eelt met een pennemesje van zijn lip moest snijden, collega-trompettist Freddie Hubbard die zijn embouchure volledig kapot heeft geblazen. En een van de grootste pianisten van het moment, Simon Nabatov, is al maanden uitgeschakeld door een peesontsteking. Ook in Nederland wordt er geleden: orthopedisch chirurg Boni Rietveld schat dat zestig procent van de musici wel eens dusdanig geblesseerd raakt dat spelen voor langere tijd onmogelijk is.

Een goed gehoor is voor muzikanten natuurlijk onontbeerlijk. Jazz wordt meestal versterkt, en dat brengt gevaren met zich mee. Weliswaar is het volume niet zo extreem als in de popmuziek, waar veel dove artiesten rondlopen, toch gaat het wel eens mis. Zangeres Izaline Calister trad drie jaar geleden op in 'een soort omgebouwd zwembad' vol galm, met de luid opererende groep van Jasper van 't Hof, en die keer stond ze ook nog eens midden tussen de batterij slagwerk. Gevolg: die nacht 'een sirene in mijn hoofd', paniek en slapeloosheid, en tot op de dag van vandaag een constant piepgeluid - tinnitus is de officiële term. Na een behandeling met zuurstof in een hogedruktank is de klacht gelukkig veel minder geworden.

Drummer Arend Niks kreeg een half jaar geleden door een technicus plotseling een testtoon van 1000 Hertz toegediend in zijn koptelefoon. De pijn was enorm, 'alsof er een staaf van mijn ene naar mijn andere oor liep'. Het leidde tot een gehoortrauma, de hersens weigerden geluid goed te verwerken. Alles was één brij, geluidsbronnen konden niet meer gelocaliseerd worden. Niks paste zijn eigen therapie toe: de partituur lezen terwijl hij naar muziek luisterde, om de tonen weer te leren onderscheiden. Hij is nog wel snel moe, maar bijna weer de oude.

Cellist Ernst Reijseger mankeert niks, maar draagt wel een mop bij. 'Een tweede violist klaagt over gehoorproblemen. Zegt een eerste violist: had je maar harder moeten studeren, dan zat je nu niet voor het koper.' Maar het grootste deel van de aandoeningen treft de spieren, pezen en gewrichten. Trombonist Wolter Wierbos heeft het geweten toen hij een stuk van Maarten Altena uitvoerde met veel hoge noten. Een spier in zijn nek sloeg in het slot. Massage, warme compressen en rekoefeningen brachten uitkomst, en behalve dat hij wat vaker een das om moet, heeft hij nergens meer last van. Hij is wel selectiever geworden als het gaat om stuntwerk op bestelling: 'volgende keer nemen ze maar een trompettist'.

Een onbekende, gehuurde bas bezorgde Ernst Glerum een aantal jaren terug een tennisarm. 'De snaren stonden te hoog, ik ging forceren. Ik was op tournee, en speelde maar door. Daarna ben je een tijd uit de running, en je hele bestaan staat op zijn kop: het voelt alsof je nooit meer kunt spelen.' Een fysiotherapeut heeft de ellende weggemasseerd, maar Glerum is voorzichtiger geworden. 'Ik gebruik geen vreemde instrumenten meer, en luister zo goed mogelijk naar mijn lichaam. Onlangs heb ik veel Cubaanse muziek gespeeld, waarbij je bepaalde grepen heel vaak moet toepassen. Dat voel ik meteen in mijn pinkgewricht, en dan denk ik: uitkijken.'

Een combinatie van jetlag, slaapgebrek en slechte weerstand werd tenorsaxofonist Yuri Honing vijf jaar geleden noodlottig. Klachten die er al een tijd aan zaten te komen, werden acuut. 'Ik zwaaide tijdens het spelen altijd met de sax van links naar rechts, en ik gebruik nogal zwaar materieel qua mondstuk en riet, dus de inspanning was groot. Nadat ik binnen een paar dagen in Montreal, Den Haag, Alicante en Amsterdam had opgetreden, liep het fout. Gillend van de pijn werd ik de trap afgedragen. Ik bleek ischias, spit en een zenuwontsteking in mijn rug te hebben. Dat heeft me maanden gekost. Nu is mijn houding beter, leg ik de tenor wat vaker weg als ik niet speel, en let ik beter op mijn conditie. Als een podium ons weer eens pizza voorschotelt, gaan we weg, op zoek naar gezond voedsel.'

Dokter Boni Rietveld werkt in het Medisch Centrum Haaglanden in Den Haag, en behandelt uitsluitend dansers en musici. Van de laatste heeft hij er in de loop der jaren ruim tweeduizend als patiënt gehad. Als voornaamste oorzaken van blessures noemt hij onnatuurlijke standen van het gewricht en lichaamshouding, de fitheid, verandering van belasting (zoals de vreemde bas van Glerum of het grote aantal hoge noten van Wierbos) en stress, die leidt tot verhoogde spierspanning en wrijving.

'Ik ben zelf musicus, ik speel trompet en harp, dus ze zien mij vaak als een collega die toevallig ook dokter is. Bij het eerste consult laat ik ze hun instrument meenemen. Aan de manier waarop ze dat uitpakken, zie ik vaak al of er psychische oorzaken meespelen: podiumangst bijvoorbeeld. De behandeling begint met een gesprek waarin ik de diagnose probeer te stellen, en begrip kweek bij de patiënt voor het ontstaan van de klacht.'

Rietveld hamert op het belang van een goede warming-up; niet alleen wat de vingers of de lippen betreft, maar het hele lichaam. 'Zelf ga ik op de fiets naar concerten.' Bij het oefenen en repeteren is het goed om 'frequente micropauzes' te nemen, en rekoefeningen te doen. Net als in de sport is 'supercompensatie' van belang: als je aan je plafond zit, neem dan voldoende rust. Als je daarna weer doorgaat, merk je dat je meer kunt dan daarvoor. 'Musici zijn meestal perfectionisten, en denken bij pijn of moeite: ik moet meer studeren. Helemaal fout.'

Gaat de narigheid toch niet weg, volgt soms een injectie met plaatselijke verdoving en cortison, een ontstekingsremmer. Zelden wordt er geopereerd, bijvoorbeeld om een knobbel in het gewrichtskapsel weg te halen, of een peesschede te verwijden bij een vastzittende vinger. Veel vaker verwijst Rietveld door naar een therapeut. Bij musici stuit dit wel eens op weerstand. Honing verzette zich tegen het voorschrift dat hij een tuigje moest dragen, en 'erbij staan als een schildwacht'.

Jazzmuzikanten laten zich moeilijk in een keurslijf dwingen, hun praktijk is ook anders dan die van de klassieke musicus. 'Als je van tevoren weet wat je gaat spelen, verras je jezelf nooit', stelt Glerum. 'Als het lekker gaat, speel je door de pijn heen, ook als het eelt op je vingers te dun is. En als het niet goed gaat, ga je krampachtig doordrukken. Het begint allemaal in je kop.' Honing beaamt dit: 'Als je improviseert, raak je meegesleept. Die ene harde noot moet er dan echt uit.' Een 'foute' techniek brengt risico's mee, weet de bassist, maar 'Armstrong en Dizzy Gillespie, met zijn bolle wangen, kregen er wel een individueel geluid door'.

Veel misère is te voorkomen, maar in de jazz moet je ook tegen een stootje kunnen. Bassist Wilbert de Joode sloeg ooit bij het klussen een spijker door zijn hand; hij deed er verband om en speelde die avond in het Bimhuis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden