interview

Deze vader spreekt op het MH17-proces: ‘In totale paniek schreeuwde ik: mijn zoon is dood’

Wim van der Graaf (80) en Gerda van der Waal (74) verloren zeven jaar gelden hun zoon Laurens (toen 30) en diens vriendin Karlijn (toen 25) bij de MH17 ramp. Wim is een van de nabestaanden die gebruik maakt van het spreekrecht tijdens het proces. De rugzak die Laurens bij zich had is teruggevonden na de ramp.  Beeld Linelle Deunk
Wim van der Graaf (80) en Gerda van der Waal (74) verloren zeven jaar gelden hun zoon Laurens (toen 30) en diens vriendin Karlijn (toen 25) bij de MH17 ramp. Wim is een van de nabestaanden die gebruik maakt van het spreekrecht tijdens het proces. De rugzak die Laurens bij zich had is teruggevonden na de ramp.Beeld Linelle Deunk

Tenminste 91 nabestaanden van de MH17-ramp leggen vanaf maandag slachtofferverklaringen af. Velen hebben het gevoel speelbal te zijn in een geopolitiek spel dat nog jaren zal duren en waar ze nooit uit zullen komen. ‘Het is zo gelaagd en complex. Het is zo véél.’

Op de dag dat vlucht MH17 uit de lucht wordt geschoten, organiseren Wim van der Graaff (80) en zijn vrouw Gerda van der Waal (74) een etentje met hun oudste zoon. Ze zitten klaar met een kaasplankje en rode wijn als hij binnenstormt. Hij vraagt naar zijn jongere broer. ‘Wat was het vluchtnummer van Laurens’, schreeuwt hij. ‘Er is iets gebeurd met het vliegtuig.’

Gerda: ‘Toen we de tv aanzetten, zagen we de rookpluimen.’

Wim: ‘Ik ben naar buiten gerend. In totale paniek ben ik naar de overbuurvrouw gelopen. Ik schreeuwde: mijn zoon is dood.’

Op straat voor hun huis stoppen de auto’s.

Op 17 juli 2014 vertrok Laurens van der Graaff (toen 30) met zijn vriendin Karlijn (toen 25) naar Kuala Lumpur op lijnvlucht MH17. Het vliegtuig werd boven Oekraïne uit de lucht geschoten en spatte uit elkaar. Alle 298 inzittenden, onder wie 193 Nederlanders, kwamen om. Het toestel werd neergehaald door een Russische Buk-raket, concludeerde een internationaal onderzoeksteam. Anderhalf jaar geleden begon in Nederland de rechtszaak tegen vier verdachten: drie Russen en een Oekraïner.

Historisch proces

Vanaf vandaag zullen nabestaanden van de MH17-ramp slachtofferverklaringen afleggen in dit historische proces – een operatie van ongekende omvang. Voor de verklaringen zijn de komende drie weken tien zittingsdagen uitgetrokken in de beveiligde rechtbank op Schiphol. Op schermen worden foto’s van de slachtoffers getoond. Voor rechters is naar verluidt professionele ondersteuning. Tenminste 91 nabestaanden, onder wie 63 Nederlanders, willen spreken.

Een van hen is Wim van der Graaff.

Eerst kunnen ze het niet geloven. Hun zoon Laurens, een geliefde leraar Nederlands op het Geert Groote College in Amsterdam, is een voormalig roeier. Fit en sterk. ‘Ik dacht: hij is vast naar beneden gevallen in een hooiberg’, zegt zijn vader. ‘Hij wordt daar vastgehouden en straks komen ze met een eis om losgeld.’ Na een paar weken dwingt hij zichzelf deze gedachte los te laten.

Laurens van der Graaff. Beeld Familiearchief
Laurens van der Graaff.Beeld Familiearchief

‘In het begin zag ik het constant voor mijn ogen gebeuren’, zegt Gerda. ‘Ik zag ze in het vliegtuig tegen elkaar aan zitten.’ De klap was zo hevig dat ze weinig moeten hebben gemerkt. ‘We kregen later te horen dat ze allebei waren geïdentificeerd’, zegt ze zacht. ‘We vermoeden dat ze tot het laatst naast elkaar zaten. Ze waren verbrand, maar nog heel. Vanaf tien kilometer hoogte zijn ze in de zonnebloemen terechtgekomen.’

De afgelopen zeven jaar werden ze in het slepende onderzoek gezogen, een proces waarin niemand verantwoordelijkheid nam voor de aanslag. Rusland gaf niet thuis en ook de vier verdachten ontkennen; ze zijn niet bij de rechtszaak.

Afgehaakt

Als nabestaanden hebben ze het gevoel speelbal te zijn in een geopolitiek spel, waarin Rusland aan touwtjes trekt, vertraagt en manipuleert. Een spel dat nog jaren zal duren en waar ze nooit meer uit zullen komen. Wim: ‘Ook vliegmaatschappijen en Oekraïne worden uit de wind gehouden. Waarom mocht een passagiersvliegtuig over zo’n onveilig gebied vliegen? Ondanks waarschuwingen?’ Gerda: ‘Het is zo gelaagd en complex. Het is zo véél.’ Wim: ‘We zijn nabestaanden tegengekomen die hier niets meer mee te maken willen hebben. Ze zijn afgehaakt.’

‘Ik voel me als een patiënt’, zegt Wim, ‘die al zeven jaar in de wachtkamer zit bij de dokter en telkens van de assistente te horen krijgt dat hij nu écht bijna aan de beurt zal zijn.’ In zijn slachtofferverklaring beschrijft hij zichzelf als passagier in een almaar doordenderende trein met onbekende eindbestemming.

Zijn plan is om in de rechtszaal te gaan stáán. ‘Ik spreek daar voor mijn zoon’, zegt hij.

Hij is nog altijd woedend. Boosheid is óók een energie, zegt hij. Maar hij weet het. Diezelfde boosheid verteert hem. Daarom worstelt hij met een duivels dilemma. Hij wil zich blijven vastbijten, terwijl hij weet dat Rusland misschien nooit zal toegeven. En tegelijkertijd weigert hij hieraan onderdoor te gaan.

Op een bijeenkomst hoorden ze van de ouders van de vermoorde Anne Faber hoe belangrijk het spreekrecht is. Gerda: ‘Haar moeder zei: dit was het laatste dat ik kon doen voor mijn kind.’ Even is ze haar tranen niet de baas. Ze zal niet spreken in de rechtszaal: ze is bang dat ze zal gaan huilen. En dat weigert ze.

Ze ontmoetten eerder een moeder die het nog altijd niet geloofde. ‘Ze zei: het is niet waar hoor, ze komen morgen terug’, vertelt Gerda. Wim: ‘Haar man stond er verloren naast. Hij vertelde dat ze dit al jaren zei.’

Hun advocaat Evert Wytema ziet een rode draad bij nabestaanden. ‘Wij merken dat ze hun verdriet niet kunnen verwerken omdat niemand verantwoordelijkheid erkent. Dat leidt tot enorme boosheid en frustratie. Deze mensen hebben hun geliefden als stoffelijke resten teruggekregen. Van twee slachtoffers is helemaal niets meer teruggevonden. De secretaresse van een advocaat uit het rechtsbijstandsteam, die echt wel wat gewend is, moest huilen bij sommige verklaringen.’

Mooie dingen

Gerda vertelt hoe ze ondanks alles ook mooie dingen meemaken. Onlangs kregen ze een kaartje van een leerlinge die meldde dat ze door Laurens journalist werd. Recent stond ze voor het eerst in de krant. ‘Er was er maar één aan wie ik dat wilde laten zien’, schreef ze. Een ander schreef een ontroerende brief over hem in Het Parool: ‘Hij liet de klas denken zoals wij nooit hadden gedacht. Hij liet ons gedichten schrijven en de prachtigste poëtische zinnen rolden uit onze puberende bekkies.’

Laurens rugzak werd samen met zijn zonnebril teruggevonden. Beeld Linelle Deunk
Laurens rugzak werd samen met zijn zonnebril teruggevonden.Beeld Linelle Deunk

Wim haalt een grijs met blauwe rugzak tevoorschijn. Hij werd in de Oekraïense velden gevonden. ‘Puntgaaf’, zegt hij, nog altijd wat verbaasd. Ze nemen de rugzak overal mee naar toe, ook naar de rechtszaal komende week.

In het gereconstrueerde vliegtuig, opgebouwd uit duizenden brokstukken, stond hij precies op de plek waar zijn zoon ooit zat. Later zagen ze via een videoverbinding hoe rechters het toestel bestudeerden. ‘Het was doodstil’, zegt Gerda. ‘We hoorden alleen het ijzingwekkende geknerp van de lift.’

‘Ze gingen allemaal omhoog’, zegt Wim. Hij stokt even. ‘En ze kwamen allemaal weer beneden. Veilig.’ De beelden voelden als een klap in zijn maag. ‘We zijn nog steeds aan het overleven’, zegt Gerda, ‘al verandert dat ook. Ik kies ervoor om geen slachtoffer te blijven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden