Deze uitslag negeren is juist democratisch

De Britten hebben gesproken, ze willen uit de Europese Unie, maar Christiaan Vos betwist het democratisch gehalte van het referendum.

Protestanten tijdens de 'March for Europe'. Beeld anp

Met de staart tussen de benen zijn ze vertrokken, de grote voortrekkers van een Brexit. Na Boris Johnson heeft ook Nigel Farage het bijltje erbij neergegooid. De Britse politici die wél blijven, mogen de puinhoop opruimen. Als ze de democratie liefhebben, zouden ze zich moeten afvragen of ze wel echt uit de Europese Unie willen stappen. Dit referendum negeren zou heel legitiem zijn.

Maar het volk heeft toch gesproken? Met een krappe meerderheid weliswaar, maar dat zijn nu eenmaal de regels. 'De wil van het volk kun je niet negeren', zeggen Britse politici elkaar nu na.

Daarmee maken ze een grote fout, want democratie gaat over meer dan het zetten van een kruisje op een stembiljet. Natuurlijk, we mogen kiezen wat we willen en een in het stemhokje uitgebrachte stem is een krachtig middel om als burger aan te geven wat je wilt. Maar democratie gaat ook over samenleven, democratie verbindt ons als individuen met een groter geheel en democratie zou ons met elkaar moeten verbinden.

Alleen daarom al zouden Britse politici nog eens goed moeten nadenken. Het Verenigd Koninkrijk is intern verscheurd door het referendum. De staat dreigt zelfs uit elkaar te vallen. Schotland wil mogelijk alleen verder met de EU en ook Noord-Ierland zinspeelt daarop. De bevolking is ernstig verdeeld, ook nu nog, na afloop van de heftige campagne.

Tekortschieten

Dat de discussie en de strijd doorgaan, is niet gek, want je kunt je afvragen of het volk wel wist waarover het heeft gestemd. Zo berichtte de Volkskrant dat de bewoners van Cornwall toch echt hadden begrepen dat de landbouwsubsidies ongemoeid zouden blijven na een Brexit. En het is de vraag hoe de Brexiteers gestemd zouden hebben als zij van tevoren hadden geweten dat een stem tegen de EU mogelijk ook een stem tegen Schotland en Noord-Ierland zou betekenen. Een stem tegen hun eigen Verenigd Koninkrijk!

Het democratische gehalte van het Brexitreferendum is gering. Zowel in procedureel als in moreel opzicht schiet het ernstig tekort. Hoe ver dit referendum afstaat van het ideaal van een goed functionerende democratie wordt duidelijk aan de hand van het werk van de Duitse filosoof en socioloog Jürgen Habermas. Hij ziet de maatschappij als een netwerk van communicatief handelen dat erop gericht is begrip tot stand te brengen. Vrij vertaald: een echte democratie komt voort uit goede gesprekken. De deelnemers aan zo'n goed gesprek moeten volgens Habermas dan wel aan bepaalde voorwaarden voldoen: wat gezegd wordt, moet begrijpelijk zijn; wat beweerd wordt, moet waar zijn; de intenties van de gespreksdeelnemers moeten waarachtig zijn en de houding van de gesprekspartners tegenover elkaar moet respectvol zijn.

(Tekst gaat verder onder foto).

Boris Johnson. Beeld anp
Een vrouw tijdens de 'March for Europe'. Beeld anp

Doorstrepen

Aan de eerste voorwaarde, die van de begrijpelijkheid, is niet voldaan. Om inzicht te krijgen in de pro's en cons van een Brexit is veel meer tijd en analyse nodig dan een aantal maanden van jachtige politieke campagnes.

De tweede voorwaarde kunnen we ook doorstrepen, want wat beweerd werd in de campagne was vaak helemaal niet waar. Een opvallende claims van de Brexiteers was dat na een Brexit het geld dat nu naar de EU gaat naar de Britse gezondheidszorg zou kunnen. Nu geven ze schoorvoetend toe dat dat niet klopt.

Dan de intenties die volgens Habermas waarachtig moeten zijn. David Cameron heeft het referendum, zo wordt nu algemeen aangenomen, uitgeschreven om een opstand tegen hem te bezweren en om het in onderhandelingen met de EU te kunnen inzetten. Het ging hem niet om een gedegen maatschappelijk dedat en een goed voorbereide volksraadpleging over het EU-lidmaatschap. Nigel Farage probeerde met een smakeloze campagneposter het EU-referendum, dat raakt aan arbeidsmigratie, om te buigen naar een stem tegen oorlogsvluchtelingen. En Boris Johnson? Die wilde eigenlijk verliezen met een nipte minderheid, zo zeggen de kenners, zodat hij in de EU kon blijven maar wel Cameron kon wippen als premier.

De vierde eis, onderling respect, klinkt in dit geval haast onwerkelijk. Het is schokkend te lezen hoe individuen op elkaar reageren. In dit klimaat van haat en onverdraagzaamheid is ook een andere voorwaarde die Habermas stelt irreëel, namelijk dat er sprake moet zijn van een gesprekssituatie waarin open en zonder druk van derden gesproken kan worden en er ruimte is voor bezinning. In het klimaat in het Verenigd Koninkrijk is dit ondenkbaar.

Nigel Farage. Beeld anp

Gijzelen

Nou schetst Habermas natuurlijk een ideaalbeeld, iets wat je in de praktijk nooit zult aantreffen, maar dit is bijna het tegenovergestelde.

Als het nu zou gaan om een nieuwe snelweg of desnoods een wetje, oké, maar nee, onder deze barre democratische omstandigheden wordt een besluit genomen met enorme consequenties. In feite stemmen de Britten hun staatsvorm weg, met een enkele gang naar het stemhokje. En daarmee nemen ze een besluit dat ook nog eens enorme gevolgen heeft voor de inwoners van de andere 27 EU-lidstaten.

De Britse politici zouden zich niet moeten laten gijzelen door die ene stembusgang. Zij moeten de belangen van de Remainers, van de EU en van de burgers van de overige lidstaten zorgvuldig afwegen in de uiteindelijke besluitvorming. Omgekeerd geldt hetzelfde voor de continentale politici, die de uitslag van het referendum niet tot een onomkeerbaar feit moeten maken. Verontwaardigde reacties als die van Commissievoorzitter Juncker, die eist dat de Britten nu ook snel vertrekken, doen geen recht aan de belangen van de EU en haar inwoners, Brits of niet.

Op basis van dit referendum alléén moeten de exit-onderhandelingen niet worden gestart. De uitslag van het referendum verplicht wel tot nader onderzoek naar de onvrede over de Europese Unie bij een groot deel van de Britse bevolking, én tot het zoeken naar een democratische procedure waarmee wel een legitiem besluit over deze ingewikkelde kwestie mogelijk wordt.

Een referendum is hiervoor niet geschikt. Het is niet voor niks dat bij besluiten met verstrekkende gevolgen vaak extra waarborgen zijn ingebouwd. Voor grondwetswijzigingen in Nederland is bijvoorbeeld twee keer een versterkte parlementaire meerderheid vereist, met tussentijdse verkiezingen. Zo'n procedurele rem is niet ondemocratisch, maar kan juist waarborgen dat de moreel juiste beslissing genomen wordt. Een besluit dat wél voldoende draagvlak heeft in de hele samenleving.

Christiaan Vos is fiscaal econoom en filosoof.

Brexit

Lees hier alle artikelen van de Volkskrant over de Brexit.

Jean-Claude Juncker. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.